АЛТЫН
зат есім. химиялық. 1. Аса құнды, бағалы, созылғыш, әдемi сары түстi жұмсақ металлургиялық. 2. көнерген сөз. Алтыннан жасалған ақша, алтын теңге. 3. сөйлеу. Осы металдан жасалған зергерлік бұйым дардың жалпы атауы. 4. сөйлеу. Алтын медаль. // Қымбатты, сүйіктi, құрметтi, бағалы (зат). Алтын айдар. а) мифологиялық. Баланың iштен туғанда айрықша жарқырап көрінетін төбе шашы, ерекше қасиетін көрсететін нышаны. ә) Сүйектi, таңдаулы (ҰЛ-ҚЫЗ). б) поэтикалық. Әдемілік, сұлулық үшін қойылған төбе шаш. Алтын айдар, қалам қас. фольклор. Ауыз әдебиетінде кездесетін кейіпкерлерді суреттеу дәстүрі, сұлулық өлшемі (эталоны). Алтын алқа. Алтыннан жасалған алқа; алтыннан соғылған, алтын жалатылған өңір жиек. Алтын арай. экспрессивті. а) Таң атар, күн батар шақтағы күннің сәулесi, күннің нұры, шапағы. // Жарқыраған, жалт-жұлт еткен. ә) Бақытты, қуанышты. Алтын астық. поэтикалық. Дәндi дақыл. Алтын асық. музыкалық. Жасанды дыбысты (фальш) жою үшін көне домбырашылардың ойлап тапқан амалы. Алтын асықтай. Әп-әдемi, сүйкімдi, ықшам ғана. Алтын балдақ. а) Алтыннан, күмістен жасалған көзi жоқ сақина. ә) Қылыштың, пышақтың сағағын бекітіп тұратын алтын сақина, шығыршық. б) көнерген сөз. Ерте кездегi жоғары дәрежелi ел билеушілердің қолына ұстайтын таяғының алтын тұтқасы. в) Алтынмен әшекейлеп жасаған, қолға ұстайтын таяқтың өзi. Алтын балық. а) мифологиялық. Қиял-ғажайып ертегілерде кездесетін, тілегіңдi орындайтын ғажайып балық. ә) Аквариумда өсірілетін декоративтi балық түрi. Алтын бас. поэтикалық. Құрметтi, сыйлы, қадірлi адам. Алтын басты еркек. Ер азамат, нағыз жігіт. Алтын белбеу. этнографиялық. сөйлеу. Зер белбеу. Алтын бергек. а) Алтыннан жасалған әйелдердің баскиімi, әшекейi. ә) Қымбат бағалы баскиім. Алтын бесік. экспрессивті. а) Туыпөскен орта, кір жуып, кіндік кескен жер, ел iшi. ә) Аңыз бойынша, Қоқан хандарының қадірлi бір бабасы. Алтын босаға. а) Туған үйi, ержеткен, бойжеткен үйi. ә) Ақ босаға, отбасы. Алтын бұтақ [ терек ]. Қасиеттi, киелi ағаш деген мағынада. Алтын білезік. зергерлік. Алтыннан жасалған білекке салатын әшекей. Алтын ғасыр. поэтикалық. Халықтың, елдің жағдайын, тұрмысын, мәдениетін, ғылымын жаңа деңгейге көтерген, жақсы заман әкелген, шаттық дәуір, гүлденген кезең. Алтын дала. поэтикалық. Аса қымбат, қадірлi, қастерлi жер. Алтын дән. поэтикалық. Астық, егін. Алтынды мыстан айырған. Жақсы мен жаманды ажырата білген. Алтын ердің қасы. Қадірлi, қымбатты адам, елi бағалаған азамат. Алтын еріту. Алтынды қоспасынан айыру үшін немесе бұйымды алтынмен аптау не алтын жалату үшін алтынды отқа балқытып, сұйық күйге келтіру. Алтын жақты айбалта. көнерген сөз. экспрессивті. Екi жағына алтын жалатылған кішкене балта. Алтын жалатқан. Ішi басқа металл, не басқа материалдан алынып, сыртын жұқа алтын қабатымен қаптаған. Алтын жамбы [ қабақ ]. а) Әртүрлi формадағы алтын құймасы; құйма алтын. ә) көнерген сөз. Тойдуманда, мергендік сынасатын ойында нысана етіп тігілетін күміс ақша. б) көнерген сөз. Жүлдеге күміс ақша тігіліп, мергендік сынасатын ойын, той-думан. Алтын жапты. зергерлік. Заттың бетін түгелдей алтынмен көмкердi, алтындады. Алтын жұлдыз. Кеңес өкіметi кезінде майданда көрсеткен ерлігімен, Отанға сіңірген еңбегімен айрықша көзге түскен адамдарға үкімет тарапынан берілетін ең жоғары орден. Алтын жүген. қолөнер. Алтын шытаралармен сәндеп жасаған жүген. Алтын жүзік. Алтыннан соғылған жүзік. Алтын жүлде. Белгілi бір қызмет саласындағы ерекше еңбегi үшін ақшалай не бағалы заттай берілетін ең жоғары бәйге, сыйлық, награда. Алтын жыға. Патша, хан басына, баскиіміне қадайтын билік белгісi. Алтын жіп. Алтынды жұмырлап, қалыптан өткізіп алған жіңішке сым, алтыннан жасалған талшық, сым. Алтын жіппен тігу. кәс. Алтындап тігу, зерлеп әшекейлеу. Алтын зер. Өрілген, тоқылған алтын талшықтары және сол талшықтарды араластырып тоқыған әртүрлi көлемдегi материал; алтын оқа. Алтын зерлi. Алтындалған, алтынмен апталған. Алтын иек. поэтикалық. Әдемi, сұлу иек. Алтын иық төре. Патша заманындағы шеншекпендi әкім, патшалық дәреже иелерi. Алтын кездік. Алтын жалатылған, алтыннан соққан кездік. Алтын кенi. а) Алтын табылған орын. ә) Таусылмас байлық, рухани игілік. Алтын көпір. бейнелі сөзқолданыс. Екi аралықты, екi жақты жалғастырушы, ұластырушы. Алтын күз. п о эт. Әртүрлі өсімдіктердің жапырақтары сарғая бастаған кез, сары ала күз. Алтын күн. поэтикалық. Күн. Алтын күрек. Көктемнің қыстан қалған тоңды жібітіп, қарды ерітетін жылы желi. Алтын кірпік. экспрессивті. Кiрпігi аса көркем, тым сұлу. Алтын кірпіктi. экспрессивті. Нұр шапақты, сәуле шашқан. Алтын кітап. қоғ. саяси. Еңбек озаттарын және ғылым, өнер, мәдениет т.б. салаларда зор табысқа жеткен адамдарды тіркеп көрсететін Құрмет кітабы. Алтын қазық. а) Ақыл сұрар ақсақал, беделдi адам, сүйеніш, таяныш. ә) Айналасынан ұзап кете алмас тұрақ; мықты тірек. Алтын қазына. Бағалы, аса құнды материал, рухани игілік. Алтын қанат. поэтикалық. Керемет, самғағыш қанат. Алтын қоңырау. Шашбауға, көш бастайтын түйеге, жүйрік аттың мойнына, бесікке тағы басқа. тағылатын алтыннан жасалған не алтынмен апталған қоңырау. Алтын қор. а) Құйылған немесе монета түріндегi бағалы металдардың мемлекеттік қоры. ә) Ел, мемлекет үшін аса бағалы, рухани құндылық, таңдаулы, ерекше рухани мұрағат. Алтын Қыран ордені. Қазақстан Республикасындағы ең жоғары дәрежелі орден. Алтын медаль. а) Орта мектептi үздік бітірген оқушыларға мемлекет тарапынан берілетін үздік жүлде белгісi. ә) Сiңірген еңбегi үшін берілетін ресми марапаттау белгісi. б) Спорттық жарыстарда үздік шыққан спортшыға не спорт командасына берілетін үш жүлденің біріншісi. в) Өндіріс, өнер салалары бойынша өткізілетін жарыстардың І жеңімпазына берілетін алтыннан жасалған, не алтын жалатқан, не алтын қосылған медаль. Алтынмен ап-тап, күміспен күптедi. а) алтын-күміс жалатты, сәнсалтанатқа бөледi, құлпыртты, жайнатты. ә) Бар жағдайын жасап, күттi, асырап, тәрбиеледi. Алтынмен аптау. Зергерлердің күміс бетіне алтын жалатып, әшекейлеу тәсілi. Алтынмен булау. Сынаппен араластырылған алтын ұнтағын күміс бетіне сеуіп, отқа қыздырғанда будың бөлініп, алтынның берік жабысып қалуы, алтынның буына ұстау. Алтынмен тең. Алтынға пара-пар, құны алтынмен бірдей, қымбат. Алтынмен шектi. Алтын жіппен кестелеп, өрнек салып тіктi. Алтын монет. Алтын қосылған, не алтыннан құйылған тиын, монета. Алтыннан құнды. Аса бағалы, тым қымбат. Алтыннан ойған алпыс кез жебе. экспрессивті. Алтын ұстатқан әдемi, ұзын жебе. Алтынның [ сары алтынның ] буы. поэтикалық. Алтын ұстатқандай, келістi, әсем, сұлу. Алтынның сынығы. Жақсының артында қалған тұяғы, ұрпағы, жақсының көзi. Алтын орақ. поэтикалық. Астық піскен шақ, орақтың дер кезі. Алтын отау. этнографиялық. Тоғыздың құрамындағы бас жақсысының бірi. Алтын сағақ. экспрессивті. Әдемi, сұлу сағақ. Алтын сақа. Құлжаның алтынмен әшекейленген аса таңдаулы асығы. Алтын сандық. поэтикалық. Шежіре, таусылмас даналық, шешендік. Алтын сапты. Сабы алтыннан жасалған. Алтын сапты қылыштай. бейнелі сөзқолданыс. Асыл, қымбат, бағалы. Алтын сары. бейнелі сөзқолданыс. Сары алтындай әдемі қыз. Алтын сәт. поэтикалық. Есте қалатын ерекше қуанышты, табысты, жеңісті т.б. мезет. Алтын сәуле. поэтикалық. Жап-жарық, жанжағына таралып, шашыраған әсем нұр. Алтын табақ. поэтикалық. бейнелі сөзқолданыс. Батардағы күн. Алтын тақ. а) Патша отыратын, алтыннан iстелген, не алтын жалатылған биіктеу орналасқан тақ. ә) поэтикалық. Тақ, ұзақ билік. б) Билік, лауазымды қызмет. в) Өз билігi өзінде болатын туған жер, жаннат. Алтын тана. Омырауға, баскиімге тағатын түйме сияқты алтын әшекей. Алтын таң. поэтикалық. Қызыл арайлы таң. Алтын тапқандай қуанды [ масаттанды ]. Қатты қуанды, шектен шыға шаттанды. Алтын тәж. Патшалықтың белгісін білдіретін, алтыннан жасалған тәж. Алтын тәж кидi. Басына бақ қонды; билік құрды. Алтын тон. экспрессивті. Әшекейлi, әдемi тон. Алтын уақыт. Адамның өзіне ғана тиістi, жеке, құнды уақыты. Алтын фиксингi. қаржы термині. Англия (Лондон) банкіндегi алтынға дилерлердің күніге екi рет тағайындайтын бағасы. Алтын шаңырақ. бейнелі сөзқолданыс. Отан, туған жер. Алтын шапақ. поэтикалық. Күн сәулесi. Алтын шапты. Ағаштан, сүйектен, былғарыдан жасалған ыдыс-аяқ, үй жиһаздарымен ер-тұрман жабдықтарының, домбыраның бет жағына алтын шытыралар қондырып, әшекейледi. Алтын шашбау. Алтынмен апталған немесе таза алтынның өзінен дайындалған, шашқа тағатын сәндік бұйым. Алтын [ алтын буымен ] шаю. а) Алтынды өзге қоспалардан, құмнан тазарту үшін сумен шайқап, тазалау. ә) жергілікті сөз. Алтын жалату, аз-аздап алтын жағу. Алтын шеттеуік. Күнбағыстың дәнінің айналасына шыққан сары дәндi қылтанақ. Алтын шоқ. Баскиімге тағатын алтын әшекей; асыл тасты алтын әшекей. Алтын шуақ. Алтындай жарқырап төгілген күн сәулесі.