ӨЗ
есімдік. 1. қсәрекетті, затты, нәрсені меншіктенуші, иеленуші жақ. 2. Субъектінің өзі, сөйлеуші жақ. 3. Таныс, ішіміздегі деген мағына. // Басқаны былай қойғанда, ең зор мықты деген адамның өзі деген мағынада. Өз адамы. Сөзін сөйлейтін, өзіне жақын, сенуге болатын. Өз айғағы өзінде. Куәгері, айыптаушысы өзінен-өзі білініп тұр деген мағынада. Өз аққұласы. этнографиялық. Ұл баланың олжа, сүйіншіге алған, аталған малмүлкі. Өз ақылың өзіңе. Ақылгөйсіме, өзіңе қарап ал, өз жөнімді өзім білемін деген мағынада. Өз алақанындай біледi. Жақсы таниды, түптүбегейлi біліп алған. Өз алдына. а) Жеке, бөлек. ә) Былай қойғанда деген мағынада. б) Ерекше, басқаша. Өз алдына түтін түтеттi. Жеке үй болды, отау тіктi, шаңырақ көтердi. Өз аузы өзіне жеттi. Өз жағдайын өзi жасай алатын халге жеттi. Өз аузынан естідi. Басқадан емес, тікелей өзінен білдi. Өз аулының итi қапты. Жақын адамынан опасыздық көрді, жақыны сатып кетті. Өз аяғына мінді. Өзімен-өзі болып, жетіліп кетті. Өз аяғына мініп кетті. Өз күнін өзі көрді. Өз аяғынан келген. көнерген сөз. Құда түсіп алмаған, «кездейсоқ» деген ұғымда әйелді кемсіте айтуда қолданылады. Өз аяғынан іздеп бармады. Өзі іздеп бармады; өздігінен барғысы келмеді Өз әлінше. а) Өзінше, өз бетінше. ә) Өз халқадарынша, өз шамасынша. Өз әнін өзіне айтты. мысқыл. Төмен, сапасыз, түкке тұрғысыз әрекет іс туралы. Өз бармағын өзі шайнап. Ызакектен, дәрменсіздіктен іштей тынғандықты бейнелеген сөз. Өз басы. Өзі, жеке басы. Өз басым. сөйлеу. Сөйлеушінің жеке өзi, өзi. Өз басына келтірді. Біреуге істегені өз алдынан шықты. Өз басына өзі жау. Өзіне-өзі залал, кесір жасау мағынасында айтылады. Өз басына өзі жетті. Келген жаманшылық өзінің ниетінен, өзінің өзгеге жасаған қиянатынан болды деген мағынада. Өз басын күйттеді [ қайттады ]. Өз жанын күтті, өзінің ғана қамын ойлады. Өз басын қорғады. Ортақ қиындықтан қорқып, өз басын алып қашты. Өз басыңа пайда қыл. Тіршілік қыл, жағдайыңды түзе, пайдаңды ойла деген мағынада. Өз басы өз мойнына жүк болып. Басын көтере алмай деген мағынада. Өз батпағына тұншықты. бейнелі сөзқолданыс. Былығына батып кеттi, өзінің былықтырғанына өзi батты. Өз бетімен. а) Жеке, дара, өз жөнімен, өз жайымен. ә) Ешкімнің көмегінсіз, өздігінен. б) Ешкімнің рұқсатынсыз, ақылдаспай. Өз бетімен кеттi. Өз жолымен жүрдi, өзi ойлағандай әрекет еттi, өз жөнімен кеттi. Өз бетінше. а) Өз дегенi, білгенi бойынша, өз еркi өзінде. ә) Бет алған жағына, өздігінен. Өз билігі өзінде. Ешкімге тәуелді емес, ерікті. Өз бойы жеткен жер. экспрессивті.мысқыл. Шамасы, өресі әрең келетін істі «білемінге» салушылық туралы. Өз білгені оң болды. ісі, әрекеті дұрыс болмаған, жұртқа зорлық қылған адам туралы. Өз білгені өзінде. Әркімнің білім шарқы әр басқа, біреудің біреуге ақылының қажеті жоқ деген мағынада. Өз білігінен айналды. Жердің өз білігінен, осінен бір рет айналуы туралы. Өз дәрежесінде. Қажеттi мазмұнына сәйкес, өз деңгейінде. Өз дегенi. Айтқаны, діттегенi, мақсаты. Өз дегені болды. Айтқанын істеді, ойындағы дітінен шықты. Өз дегенінен қайтпады. Біреудің айтқанына көнбеді, қасарысты. Өз еркімен. Өз ауанымен, өзінше. Өз еркімен жұмыстан босады. ресм и. Өз ықтиярымен жұмыстан босатылуын сұрап өтініш жазды. Өз еркімен тиді. сөйлеу. Зорлықпен емес, өз қалауымен тұрмысқа шықты. Өз етін жұлып жеді. Азапқа көнді, қиындық көрді. Өз жолымен кеттi. Ата-баба дәстүрін сақтады. Өз жөніне [ жайына ] кетті. Өзінше бөлек кетті. Өз жөніңмен жүр. Тыныш, ешкімге соқтықпай, жайыңа жүр деген мағынада. Өз кезінде. Уақытында, мерзімінде. Өз көзі. Өзіндік ерекшелік, көзқарас. Өз көзімен көрді. Көзі жетті, күдігін сейілтті. Өз көзімен көріп, өз құлағымен естіген. Мәнжайға қанық, мәселенің басы-қасында болған деген мағынада. Өз көзімен қарады. Әркім өз түсінігі, өз білігінше ой түйеді деген мағынада. Өз көзіне өзі сенбеді. Қатты таңғалды, таңырқады. Өз күлкісіне өзі қарық болды. Өзінен-өзі мәз болды, масайрады. Өз күлшесіне күл тартты. Өз қамын ойлады, өзіне тартты. Өз күнін өзі көрді. Өз бетінше тіршілік етті, басқаға масыл болмады. Өз күнәсін өзі көтерді. Күнәсін мойнына алды, мойындады. Өз қағынан [ өзі ] жеріді. а) Өз жерінен кетті; туғантуыстарынан безді. ә) Көңілі суу. Өз қолымен. а) Өзі, өз ниетімен. ә) Тікелей өзі араласып; өз жазуымен. Өз қолымен көрге тықты. Көресінін көрсетті, сазайын тартқызды. Өз қолымен [ қолынан ] өткеру. Өзі араласу, істі өзі бітіру, бір іске қатысты болу, атқару. Өз қолын өзі кесе алмады. а) Жақынына жаманшылық істей алмады. ә) Амалы құрыды, еш нәрсе жасай алмады. Өз қолы өз аузына жеттi. а) Тұрмысы түзелдi, шаруасын оңдады. ә) Буыны бекіп ер жеттi, азамат болды, есейдi. Өз қотыр тайын бақты. Өз ісімен болып, басқаның ісіне бас сұқпады. Өз қотырын өзі қасыды. Өзіне тиісті істі өзі істеді. Өз қызығы өзімен. Өз бетінше, ештеңемен шаруасы болмаған деген мағынада. Өз маңайы. Өз іші, жақынжұрағаты, өз адамдары. Өз мәпитіне. Өз алдына, жайына. Өз обалы өзіне. Басқаға өкпелемесін, өзінен көрсін деген мағынада. Өз ойымен өзі болды. Үндемей қалды, ойланып отырғаны көрінді. Өз орын өзі қазды. Өзіне-өзі қастық жасады; аңғалдық істеді. Өз табағын өзіне тартты. Біреудің өз істегенін өзінің алдына келтірді. Өз тұсынан. Өз тарапынан, өз бетімен. Өз тізгіні өз қолына тиді. Өзі би, өзі қожа болды. Өз үйімдей. Еркін сезініп, жайланып, қысылмай. Өз үйім, өлең төсегім [ кең сарайдай боз үйім ]. Әркімге туған үйі, тұрағы қымбат деген мағынада. Өз үйінен қашты. Тентіреп кеттi, босыды. Өзі бас-көз болды. Барлық ісшараны өз жауапкершілігіне алды, қарады. Өзі би [ патша ], өзі қожа [ хан ]. Толық ерікті, не істесе де еркі деген мағынада. Өзі болған. Өзінше өсіп жетілген, өзінше өсіп азамат болып, кемеліне келген. Өзі илейтін [ уқалайтын ] терінің пұшпағы. Түбінде өзі істейтін жұмыс. Өзі келіп ұрынды. Пәлені тілеп алды. Өзі кимес киімін кигізді [ өзі мінбес жүйрігін мінгізді, өзі ішпес асын ішкізді ]. Тумаса да туғаннан артық күтті, еш нәрсесін аямады. Өзі қазған көріне көмілді. Жамандығы өзіне болды, өзін өзі орға құлатты. Өзі қазған орға өзі түсті. Біреуге жаманшылық істеймін деп өзі жамандық көрді. Өзім білем. Менмен, тәкаппар. Өзім деген. а) іштей жақын, пайдақыры тиер адам мағынасында. ә) Айтқанына көнетін, өзіне қараған, сенген. Өзім дегенде өгіз қара күші бар. Өзі үшін, өзіне келгенде жанын аямайды, бар қайратын салады деген мағынада. Өзім дегенді өзекке теппейді. Өзіне қараған жанға опасыздық жасамайды деген мағынада. Өзім деген кісіге өзегін жұлып [ суырып ] береді. Сенген адамынан еш нәрсесін аямайды; жанын да қияды. Өзімнен болды. Өзім кінәлімін, айып өзімде деген мағынада. Өзіме аз. Өз обалым өзіме. Өзіме жоқ к…ен боғымен піссін, үл болмаса күл болсын. Не болса о болсын. Өзімен кетті. Бетімен лақты. Өзімен кетсін [ өз басымен кетсін! өз қара басына көрінсін! ] қарғыс сөз. Бәледен аулақ, бар жамандық соның өзіне болсын, өзімен бірге кетсін деген мағынада. Өзім кепіл. Өз жауапкершілігіме аламын, өзім ғана жауап беремін деген мағынада. Өзімнің мініме құлағым керең. Адам өз басындағы кемшілікті байқай немесе мойындай бермейді деген мағынада. Өзімізді өзіміз асырай алмай жүрміз. Өз күнін өзі көре алмай жүргенде біреуге көмектесу деген не жорық деген мағынада. Өзін адам сезіндi. Көңілі бір жадырап қалды, өз ісіне риза болды. Өзін биік көрдi [ ұстады ]. Өзін бәрінен жоғары санады, ешкімдi менсінбедi. Өзін бірдеме түрттi. Бiр жағымсыз жағдайға душар болғалы жүр. Өзіне аз. Сол керек едi, сауап болды. Өзіне де обал жоқ. Оған сол керек, өзінен көрсін, басқаға өкпелемесін. Өзіне қаратты. Баурап алды, өзіне жақ етті, өз жағына шығарып алды. Өзіне қарату. Ықыласын аударту, өзіне жақ ету, баурап алу. Өзінен көрді. Өзін кінәлі деп есептеді. Өзінен өзге жанды үндетпеді. Шешен сөйледі, тыңдаушысын ұйытты. Өзіне тиді. қсәрекеті, ниеті өзіне кесірлі болды. Өзін көрсетті. Өзін-өзі жақсы жағынан танытты. Өзін қайда қоярға білмеді [ жер таппады ]. Бетінен оты шықты, берекесі кетті. Өзін қатерге берді. Өз басына қауіп төнсе де, өзгеге жақсылық жасады, өзін аямай өзгені құтқарды. Өзін ұстай алмады. Еркін билеуге шамасы келмеді, жеңілтектік жасады. Өзінің жайлы баспанасын ойлады. Жеке басының қамын, жағдайының жайлылығын ғана ойлады, өз күйін күйттедi. Өзінің кесапаты бастан асады. Жолап кеткенге залалын тигізеді деген мағынада. Өзінің пайдасына шешті. Мәселенің, істің өзіне оңтайлы болу жағын қарастырды. Өзің біл. а) Өзің шеш, өзің таңда, еркің білсін деген мағынада. ә) Қалауың білсін (болсын), шешімін өзің айт (жаса), ойлан деген мағынада. Өзің білме, білгеннің тілін алма! қарғыс сөз. Басқа кісінің ақылына көнбейтін, қырсық кісіге ескерту мәнінде айтылады. Өзіңе көпсінбесең. Артық болып кетті демесең, татымаймын демесең. Өзі өз болып [ болғалы ]. Туғаннан, жаратылғаннан бері; өз қолы өз аузына жеткелі бері. Өзі теңдес [ қатар ]. Жасы қатар, құрбы.