ЖЕТІ
1омоним санесім. Алтыдан кейінгі есептік сан, 7 цифрының қазақша атауы. // Жеті жас. Жеті амал. этнографиялық. Қазақтың байырғы күн қайыруындағы (күнтізбесіндегі) күннің тоқырауы, қарашаның қайтуы, Үркердің батуы, мұздың қатуы, киіктің матауы, айдың тоғамы, тоқсанның кіруі деген табиғат құбылыстары [ Байырғы кездерде жыл мезгілдеріндегi күн райының шаруаға қолайлықолайсыз болатындығын алдын ала болжап отыру үшін қазақ есепшілерi қолданған жүйе ]. Жеті ата [ атасы ]. а) этнографиялық. Баланың өзінен бастап есептегендегі әкесі, атасы, бабасы, арғы атасы және тағы басқа. жетінші буыны. ә) Ататегі, тұқымы, шыққан елі. б) экспрессивті.жағымсыз. Талайы, талай сұмдық, небір (бейнет). в) ауыспалы мағына. экспрессивті. Қыр-сыры, арғыбергі жағы. Жетi атадан кегi бар. Әріден келе жатқан өштігi бар. Жеті ата жау. Ежелгі дұшпан. Жеті ата, жеті түптен бері қарай. Үрім-бұтақ, жұрағатынан бері қарай. Жеті атасына бітпеген. Өмірінде үрімбұтағына бітіп көрмеген. Жеті атасынан. Бүкіл ататегінен, арғы аталарынан бері. Жеті аталық ұстаным. этнографиялық. Жеті буынға дейінгі ұрпақ өздерін жақын, туысқан, бір атаның балалары санайтын, қыз алыспайтын, қазақ халқының этнобиологиялық, этномәдени, жалпы рухани тұтастығын табиғи түрде қамтамасыз ететін қағида. Жеті атасынан қара көк. Арғы аталарынан бері қарай аты шулы бай, шынжыр балақ, шұбар төс. Жеті атасынан түк көрмеген. Өмірі аузы жарымаған, надан. Жеті атасын білмеген мұрт [ құрт ]. көнерген сөз. Өз аталарының шежіресін білмеген «кәпір», жеті атасын білмеген, діннен шыққан, тексіз құл деген мағынада. Жеті атасын мал өлтірген. Дүниеқор, дүниеқоңыз. Жеті басты дәу [ жалмауыз, жылан ]. а) мифологиялық. Ауыз әдебиетінде ғана кездесетін таңғажайып бейнелердің бірі. ә) Бәле, бәлекет, сұмдық. Жеті ғалам. а) Бүкіл дүниежүзі, шартарап. ә) мифологиялық. Қазақ халқының мифтік дүниетанымындағы дүниенің төрт бұрышы – күншығыс, күнбатыс, түстік, терістік, жоғарғы ғалам – аспан, орта ғалам – жер, төменгі ғалам – жер асты жеті бағытын білдіретін түсінік. Жеті ғашық. Шығыс елдеріне аңыз, дастан болып көп тараған, қазақ ақындары да жырға қосқан Ләйлі-Мәжнүн, Жүсіп-Зылиқа, Фархад-Шырын, Таһир-Зуһра, Арзу-Қамбар, Уәлик-Гәрра, Уәки-Күлшаһ ғашықтық дастандары кейіпкерлерінің жалпы атауы. Жеті ғылым [ ықылым ] ел. Әлем, дүние [ осындағы ғылым сөзі гректің «ықылым» – ел, елем деген сөзінен ауысқан ]. Жеті дария. Алыс, қиыр шет. Жеті дуан ел. Байтақ ел, дүйім жұрт. Жеті дұспан. көнерген сөз. Жеті түрлі жау, жеті түрлі қырсықкедергі. Жеті жарғы. этнографиялық. Қазақхалқын билеген Тәуке хан заманында ұлы билер Төле би, Қаздауысты Қазыбек би, Әйтеке би т.б. билердің қатысуымен жасалған, ел ішіндегі құқықтық қарымқатынастарды реттейтін заңдар жинағы. Жеті жасынан. Ежелден, әуел бастан, қарғадайынан, қаршадайынан, бала шағынан. Жеті жұрт. Көп ел. Жеті жұртқа әйгілі [ белгілі ]. Үлкен-кіші түгел біледі, бар елжұртқа танымал. Жеті [ ағайынды ] жұт. Қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы жұт, қуаңшылық, індет, зілзала, сел, өрт, соғыс сияқты бір-біріне жалғасып, іліктесіп келетін, халық басына төнетін апаттардың жалпы атауы. Жеті жыл Сейфүл-Мәлікте дария кешкен. Қиындық әркімнің басында да болады, соған шыдаған адам ғана мұратына жетеді деген мағынада. Жеті кәміл. Желепжебеп, сүйеп жүретін жеті пір. Жеті кентті құртты. Неше буын жақсыны құртты, жалмады, жойды. Жетi күлше бердi. этнографиялық. діни. Жетi күлше нан пісіріп құдайы ғып таратты. Жетi қабат жер асты. а) м и ф. Ертегi-аңыздардағы түсінік бойынша жетi түрлi қабаттан тұратын жерасты тіршілік әлемi. ә) бейнелі сөзқолданыс. Шахта, жерасты кен орны. б) Терең, түпкi. Жетi қабат [ қат ] жер астына түстi. а) мифологиялық. Жер астындағы өмірге барды. ә) Жоқ болды, жойылды. б) Ұялғаннан кірерге тесік таппады, қатты ұялды. Жеті қабат [ қат ] жер астында [ қабатында ]. а) діни. мифологиялық. Өте тереңде. ә) Жер беті. б) Жерден төмен қазылған үңгір, кен орны, забой. Жеті қабат жер астындағыны ойлады. Ел ойламағанды, басқаның ойында жоқты ойлады. Жеті қабат көк. а) діни. Алла тағаланың аспанды жеті қабаттан етіп жаратқандығы туралы мифологиялық түсінік. ә) Жалпы мұсылмандық астрономиялық танымдағы Ай, Меркурий (Ғұтрад), Шолпан (Зуһра), Күн, Марс (Миррих немесе Қызыл жұлдыз), Юпитер (Мүштари), Сатурн (Зухал) жеті жұлдызының жалпы атауы. б) мифологиялық. Түркі, моңғол мифологиясындағы аспанның күмбез сияқты төңкеріліп, тесігі – Темірқазық тығыны арқылы аспанның басқа қабаттарын көруге болатын, 1618 қабаттан тұратын көк. Жеті қабат тау үсті. Адам аяғы әзер жетер қиын, алыс жер. Жеті қазына. этнографиялық. Қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы ер жігіттің жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазы, берен мылтық, қанды ауыз қақпан, майланғыш ау, өткір кездікті болуымен байланыстыратын философиялық түсініктерінің бірі. Жеті қараңғы түн. Беймезгіл уақыт, түн іші. Жеті қасқа жүген. Жеті таспадан өрілген жүген түрі. Жеті қат терең. бейнелі сөзқолданыс. Ең терең, аса терең, ең түбі. Жеті қоңыраулы шашбау. этнографиялық. жергілікті сөз. Бойжеткен қыздардың шашына тағатын жеті қоңырауы бар шашбау түрі. Жеті құрақ. жергілікті сөз. Құрылымы жеті қатардан тұратын, ақ пен қара материалдарды пайдаланып жасаған құрақ түрі. Жеті құт. п о эт. Жеті қазына. Жеті қырдың астында. Тым алыста, баруы қиын жерде. Жеті қырдың ар жағындағыны [ астындағыны ] көреді. Көзі өте өткір, алыстағыны көреді. Жеті қырсық. поэтикалық. Жеті жұт. Жеті мұң. Қалың қайғы. Жеті мүният. Батырлық, сұлулық, білімділік сияқты т.б. қасиеттер. Жеті мүше. этнографиялық. Он екі мүшенің жұбы барын қосақтап айту: бас, омыртқа, екі жамбас, екі жауырын, екі тоқпан жілік, екі асық жілік, екі қары жілік. Жеті нан. діни. Құдайға, аруаққа сиынып дөңгелек етіп, ортасын теспей пісірілген, көршіқолаңға, жарлыжақыбайға таратып беретін, үйде не мешітке апарып құран бағыштаған жеті не тоғыз шелпек. Жетi нан [ шелпек ] құдайы атады. Жетi нанмен садақа бердi. Жеті насырым жерге кіріп, бетімнің суы бес төгіліп. Әбден ұялып, бетімнен отым шығып деген мағынада айтылады. Жетi нәзір. Өліктің жетісін беру. Жеті ру. Елдің бәрі, барлық ағайын-туыс. Жеті саулық, бір үңгірге тығылған, қастарында бір ит болған. 300 жыл ұйықтап оянған. Аллаһ тағалаға және оның хақ пайғамбарына иман еткен. Аталмыш үңгір Түркия жүмһүриятының оңтүстігіндегі Тарсус қаласының оңтүстігінде ]. Жеті шәріп. діни. Мұсылмандар дүниесіндегі Мекке, Медина, Бұқар, Шам, Қатым, Құдыс, Құранды қосып атайтын жеті әулиенің жиынтық атауы. Жеті шоттан оқ [ жақ ] өткізген. Мықты, күшті, сайыскер. Жеті шыған жер түбі. Қиян, шет. Жеті ықылым. фольклор. Жеті ендік бойындағы кеңістік және сол кеңістіктегі ел-жұрт; мұсылман елдерінің орта ғасырлық фәлсапасы бойынша жер-жаһан жетi қабаттан тұрады деген түсінік болған; жетi қат әлем. Жеті ықылымнан. Ертеден, бұрыннан.