АЙ
1омоним зат есім. 1. Түнде жарық сәуле шашып тұратын аспан денесi. 2. астрономиялық. Жердің табиғи серігi, түнде жарық сәуле түсіріп тұратын, жерге ғарыштағы ең жақын ғаламшар. 3. этнографиялық. Халық астрономисыя мен метеорологиялық тәжірибесінің ең iргелi саласын қалыптастырған қазақы ортада тіршілік цикліне байланысты атқарылған салттар, ғұрыптар мен нанымсенімдер жүйесінде ерекше орны мен мәнi бар аспан денелерінің бірi. Ай асты. поэтикалық. Айлы түн. Ай бетінен кіріп, күн бетінен шықты. көнерген сөз. Ай көрінген кезден бастап күн шыққанға дейін шайқасу. Айға қарап шабынды. Аспанға шапты, шапшыды. Айға қолы жеткендей. Бейне бір кемеліне келіп, болыптолып отырғандай. Айға ұмтылды [ талпынды ]. Қол жетпеске ұмтылды, талаптанды. Айға ұшты. Көңілi аспанға шарықтады. Айға шапты. Қол жетпеске құлаш ұрды, ұмтылды. Айдан анық. Даусыз, күмәнсіз, бесенеден белгілi, апайқын. Айдан ашық. Айқын, апанық, белгілi. Ай десе аузы бар, күн десе көзi бар. фольклор. Асқан сұлу, өте ажарлы, нұрлы, көріктi. Ай дидарлы. Айдай көріктi, сұлу. Айды ап-тап, күнді күптеді. Болыптолды, ісіпкепті, асыра сілтеді. Айды аспанға шығарды. Даңқы жер жарды, аты шықты, таңғалдырды. Айды итеріп, күнді жылжытты. поэтикалық. Ай артынан ай, жыл артынан жыл өткізіп, үздіксіз күтумен болды. Айдың аманында. Ел аман, жұрт тынышта; тып-тыныш, сап-сау отырғанда. Айдың бір жаңасы. этнографиялық. Туған айдың бірінен онына дейінгi бір кезi (ал айдың жиырмасынан отызына дейін – ай қараңғысы). Айдың [ екі ] жаңасы немесе жаңа ай. Жаңа айдың басы, әр жаңа туған айдың екінші (үшінші, төртінші, бесінші) күні. Айдың күні аманда. Бәлежаладан аулақ, бас аманда. Ай жарығы. Ай сәулесi. Ай жүз. поэтикалық. Келбеттi, көріктi рең, ажар. Ай жүзді. Сұлу, көрікті, ай келбетті. Ай календары. астрономиялық. Ай күнтізбесі (ай қозғалысына негізделген жылдар, айлар, күндердің саны мен тетелестігін реттеуде қолданылатын ережелер жүйесі). Ай кемпірқосақ. Ай сәулесінің әсерінен пайда болатын кемпірқосақ. Ай көрдім, аман көрдім. этнографиялық. Ежелгі нанымсенімдермен байланысты қалыптасқан жаңа туған айға тәу етіп айтатын сөздер. Ай қабақ. поэтикалық. Сұлу жүздi, қасқабағы келіскен. Ай қарады. Бостан-босқа жүрдi, тектен-текке жүрдi. Ай қараңғы. Айсыз, ай көрінбейтін. Ай қараңғысы. Әр айдың жиырмасынан соң ай жарығының азайып, көмескіленген кезi. Ай қарап жүр [ отыр ма ] ме? сөйлеу. экспрессивті. Босқа жүр, түк көрмейді деген мағынада жақтырмау мәніндегі сөзқолданыс. Ай қасында шолпандай. Жарасты, үйлесімдi. Ай қораланды. Толған ай қызыл арайланып мұнартты. Ай қораланса, айырыңды сайла. Есепшілердің ай қораланса, күн суытатынының белгісi деп ауа райын жоруымен байланысты айтылатын ескертпе сөзi. Ай құшақ. Айқасқан құшақ. Ай маңдай. Маңдайы кере қарыс, әрлi. Ай маңдайлы. Ажарлы, көріктi, сұлу. Ай мен күндей, әмбеге [ әлемге ] бірдей [ жарығы бірдей ]. фольклор. Асқан сұлу, көріктi, ешкімнің таласы жоқ, ешкімге жаттығы жоқ, бәріне бірдей. Ай мүдіредi. Ай саябыр тартып, кідіредi, толастайды. Ай мүйіздi. Қошқар мүйіздi, мүйізi жарты ай сияқты иілген, күштi, мықты. Ай мүйіздi, аша тұяқты. Төрт түлік малдың iшіндегi жылқыдан басқасы айтылады (жылқыны айтұяқ деп атайды). Ай отырып туды [ қалды ]. Айдың түнге қарай шығуы. Ай сәулесi. Айдың жарығы. Ай сәулесіндей. бейнелі сөзқолданыс. Қылаңданған, бозғылт тартқан, солғын жарық сияқты. Ай сүттей жарық. а) Ай өте жарық. ә) Бұлтсыз, толған айлы түн туралы айтылады. Айсыз қара түн. Ай тумаған, ай сәулесі жоқ қараңғы түн. Ай туды. Өліарадан кейінгi жаңа айдың алғаш көрінген кезi. Ай тұтылды. Айдың бетін қара көлеңке басты, қарайды. Ай ұлысынан тұтылды. этнографиялық. Жаңа туған ай тұтылды деген мағынада. Айы батқан [ жеткен ] айында, күнi біткен [ жеткен ] күнінде. Ажалы жеткенде. Айы оңынан туды. Дегеніне жеттi, жолы болды, бағы жанды, мақсаты орындалды.