ИТ
зат есім. 1. зоологиялық. Сүтқоректілер табы, ит туысына жататын, қасқырға жақын асыранды үй хайуаны. 2. Үй күзету, мал бағуға бейімделген асыранды үй хайуаны. 3. Аң аулауға немесе аңға салуға үйретілген үй хайуаны. 4. этнографиялық. Қазақ халқында қасиетті саналатын жеті қазынаның бірі. 5. э в ф. Қасқыр. 6. ауыспалы мағына. Қас жау, жауыз, қараниет адам. 7. ауыспалы мағына. Надан, түк көрмеген тоғышар адам. 8. ауыспалы мағына. Құр бос жүрген, қолынан еш нәрсе келмейтін, ісінен сөзі көп адам. 9. ауыспалы мағына. Керітартпа, көре алмайтын, біреуге ор қазғыш, қаскөй адам. 10. экспрессивті. Қатар-құрбы адамдардың бір-біріне немесе жасы кіші балашағаға, сондай-ақ басқа бір өзімсінген адамға олардың жағымсыз әрекетқылығын кешіргенде Бір адамды жақтырмағанда немесе одан әбден қорлық көріп зәрезап болғанда оған қарата айтылатын жек көру сөзі. 12. экспрессивті. Кейіп, ренжігенде малға қарата айтылатын сөз. // экспрессивті. бейнелі сөзқолданыс. Бір нәрсенің соңынан ит сияқты салақтап, далақтап жүгіре беретін, бір тоқтамайтын. Ит айтақтады. Жауықты, өшікті; айдап салды. Иттей [ итше ] талады. Бәрі жабылып, талауға түсірді. Итке айналды. Адамшылықты ұмытты, азғындады. Итке бермесін [ берсін ]. Адам баласының басына бермесін. Итке есептеді. Төменшіктетті, адам қатарына қоспады. Итке жалпош жапқандай. Бағасын, құнын түсінбейтін адамға бағалы, құнды нәрсені бергендей. Итке құйған айрандай абыройы төгілді. бейнелі сөзқолданыс. Қадірін білмейтін адамнан опық жеп, намысы тапталды, әбден ұятқа қалды. Ит арқасы қиян. Өте алыс, тым қашық. Ит арқасы қиянға қашты. Алысқа, жыраққа кеттi, көз көрмес алысқа жылыстады. Ит арқасы құрысты. Жыны келді, қатуланды. Ит атым жоғалмасын деп, пайғамбарға үрді. Қай жерде жүрсе де ит иттігін жасамай тұрмайды, кім болса да өз бетбейнесін танытпай қоймайды [ Ежелгі аңыз бойынша, Мұхаммед пайғамбарға абалап, үрген итке: «Бұл пайғамбар емес пе» дегенде, ит: «Өзім де білем, бірақ ит атым ұмытылмас үшін үріп тұрмын» деп жауап берген екен ]. Ит ауруы. сөйлеу. Мешел. Ит ашуын тырнадан алады. Әлі жеткеніне күш жұмсайды, өшін әлсізден алады. Ит әбігерге салды. Мазалады, әуре қылды. Ит әлегін шығарды. Берекесін кетірді, апшысын қуырды. Ит әуеге үргенмен, айдың нұры кетпейді. Жақсыны қаралаймын деп қанша әлек болғанмен, жақсы жақсы күйінде қалады. Ит әуресі шықты. Әуре болды, азапқа түсті. Ит байласа тұрғысыз. экспрессивті. Адам төзгісіз, тіршілік жасап болмайтын (жер). Ит басты, сиыр аяқты. жергілікті сөз. Жексұрын, сұмпайы (адам). Ит басына іркіт [ айран ] төгілді. Аста-төк, ағылтегіл молшылық болды, ішкені алдында, ішпегені артында, ауқатты тұрмыс орнады. Ит басын шағу. жергілікті сөз. Көзін жою, қатты қинау. Ит батпақтап, ат сүрінеді. Аяқ алғысыз, көп болғандықтан, еш нәрсеге түсініп болмайды. Ит болды. а) Адамшылықтан кетті, жексұрын, қарабет болды. ә) Бос әуреге түсті, әбден зықысы шықты. б) Қор болды, абыройы төгілді, намысы аяққа тапталды. Ит бұйда етті. жергілікті сөз. Қатты ұрысты, сөкті, ұялтты. Ит бүлкіл [ бүлкек ]. а) Көлік малының бірқалыпты баяу, ұзаққа созылған ауыр жүрісі. ә) Өнбейтін, өндімейтін жүріс. Ит біле ме [ біледі ]. Кім білсін, қайдан білейін, ешкімге белгісіз. Ит біледі сүйекті. Әркім өз бейіміндегі істің шебері. Ит[ iм ] білсін [ бе ] [ біле ме ]. Ешкім білмейдi, түсініксіз, белгісіз. Ит есепті саналды. Адам қатарында есептелмеді, қорланды. Ит етекке жармасты. Кім көрінген жармасып, қиянат жасады. Ит етектен қапты. Жығылғанға жұдырық, қиналғанда, қол ұшын бергеннің орнына аяқтан шалды. Ит жақсысы [ ең жақсы ] – құмай [ тазы ]. Қазақы ұғым бойынша, иттің ішіндегі тазасы, алғыры, жүйрігі, бағалысы – құмай немесе тазы. Ит жаманы ырыс әкеледі. Байырғы наным бойынша, жаман деген иттің өзі иесіне байлық, құт тілейді (сондықтан итті теппеген). Ит жауырын. Жауырыны тар, қушиған (адам, киім). Ит жегір [ ит жесін ]. қарғыс сөз. Біреуге риза болмағанда айтылатын бұйырмағыр, қызығын көрмегір деген мағынадағы зілсіз кейіс сөз. Ит жегіріңді ит жесін. экспрессивті. қарғыс сөз. Өзіне тиесілі нәрсе бұйырмай қалып, қатты кейігенде айтылатын кейіс сөз. Итжейде. Нәрестенің алғаш киген көйлегі. Ит жем болды. а) Ысырап, рәсуа болды. ә) Құр босқа қор болды, қадірі болмады. Ит жемеде қырылды. Азапта, ит қорлықта өлді. Ит жеріген жаужұмырдай. жергілікті сөз. Жеккөрінішті, сүйкімсіз, құнсыз, қадірі жоқ (Қазақ тілі. аймақ. сөздігі). Итжейденіертерек тоздыру. Жасы үлкен деген мағынада. Ит жон. Онша биік емес, дөңестеу жер. Ит жуа. Жуаның ұсақ, жабайы түрі. Ит жүгіртіп, құс салды. а) Аң аулады; аңшылық, саятшылық құрды, аңға шықты. ә) сауық-сайран құрды. Ит жүзіс [ ит малту ] Жүзе білмейтін адамның жүзуі; аяққолды тырбаңдатып малту түрі. Ит жүрек. поэтикалық. Қызығы кетіп суынған, құлазыған көңіл. Ит жылы. көнерген сөз. Қазақша жыл қайырудың он бірінші жылы. Ит жыны келді. Қатты ызаланды, ашуы келді. Ит жынына тиді. Қатты ызаландырды, ызасын келтірді. Ит жіліншек. этнографиялық. Жүйрік ат сынындағы аттың аяғының тізеден төменгі жіңішке жерінің сипаттама аты. Ит зықысы шықты. Әбден құр босқа титықтады, мазасы кетті, шаршады. Ит иттігін қылмай қоймас. Жаман адам жаманшылығын көрсетеді. Ит кемірген сүйектей қылды. Ұсқынын кетірді, берекесін алды. Итке таста. Текке керегі жоқ, қажетсіз. Итке ұқсады. Адамшылықтан жұрдай болды. Ит кешуге салды. Азап тарттырды. Ит көзі түтін танымас. жергілікті сөз. Мүлдем нашар, тым төмен, жұтаң. Ит көрген мысықша үрпиді. Үрейі ұшты, елере үрікті. Ит көргенін көрді. Әбден қорлық көрді, қиын тіршілік кешті. Ит көрімді көрді. Азап шекті, көресісін көрді. Ит көтінен ине алу. жергілікті сөз. Қулық істеу, сұғанақтық істеу. Ит қайратты күні барда. Өз қолы өз аузына жетіп тұрғанда, шамашарқы келіп тұрғанда. Ит қор адам. Қиыншылық, ауыртпалық көріп, жапа шеккен адам. Ит қорлық. Қор болушылық, қадірқасиеті кетушілік. Ит қорлығын көрсетті. Азап тарттырды, қиыншылық көрсетті, азаптады, көресіні көрсетті. Ит қосты. а) Итпен аң аулады. ә) Мұқатты, ұятқа қалдырды, сын тақты. б) Ит айтақтады, қуды. Ит қуған ешкідей. Зереқұты қалмаған, қатты қорыққан. Ит қуған танадай [ еліктің лағындай ] едіреңдеді. Үрке қарады, елегізіді. Ит қуып келгендей. Қатты ентігіп, ырсылдап, екі иінінен демалып. Ит құйрық. сөйлеу. Ұзындау құйрығы бар арқар-меринос қойы. Ит қылды. а) Ақымақ етті, қолбалаша жұмсап, абыройын түсірді. ә) Бос әуреге салып, әбден титықтатты, жынына тиді. б) Қор қылды, қорлады, көрмегенді көрсетті. Ит май жемейтіні [ жегісіз ]. Ит басына іркіт төгілген молшылық. Ит малтуға салды. а) Есін шығарды, берекесін кетірді. ә) Тынбады, тыным таппады, итшіледі. Ит мойнына гауһар тақты. Қадірін мүлде білмейтін, түсінбейтін адамға қор қылды. Ит мұрны өткісіз [ өтпейтін, батпайтын ]. Қалың, жынысты, ну. Ит мініп [ қуып ], ирек қамшылады. а) Жүрісі өнбей, жол азабын тартып, итшіледі. ә) Өлмешінің күнін көрді. Ит нәпсі. Қу құлқын, қу көрсеқызарлық. Ит өлген жер. Тым алыс, қашық жер, ат тұяғы жеткізбес алыс шет. Ит өлім. а) Қадірсіз, абыройсыз жиренішті өлім. ә) Қаңғып көмусіз қалу, айдалада, жырақтағы өлім. Ит өмір. Қорлықпен өткен ғұмыр, итше ырылдасқан тірлік. Ит өндіршек. этнографиялық. Жүйрік ат сынындағы аттың жұтқыншақтан басталатын өңешінің бойы, иегінің астының сипаттама аты. Ит өңешінен ине суырған. Айласы асқан, қадалған жерінен қан алатын. Ит өсіру. Кедендегі ізкесушілік жұмыстарына пайдалану үшін арнайы бейімдеп үйрету, асырау. Ит пен құсқа жем болды. Айдалада көмусіз қалды. Ит пен құсқа жем болды. а) Айдалада көмусіз қалды. ә) Кім көрінгеннің қолында кетті; ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетті. Ит пен мысықтай [ ит пен мысықша ]. Біріменбірі өш, араз. Ит рәсуа. Аяққа таптаушылық, қадірін білмеушілік. Ит салпақ. Ертеден қара кешке дейін біреудің жалшылығында жүрген; итқорлық. Ит сорпасын шығарды. Діңкесін құртты, әбден шаршатты. Ит сілікпесі шықты. а) Титықтап тұралады, шаршады. ә) өрім-өрім болып, тамтығы ғана қалды. Ит талағандай. Сау тамтығы жоқ, өрім-өрім. Ит – тамаққа. Ит тамақ жеген жерге үйір болады, адам жақынтартқан, туыс, қамқор болған адамдарын іздеп тұрады. Ит те болса. Қанша жаман болса да. Ит те көзге ілмейді. Ешкімге керегі жоқ; түрсіз. Итте – құмай. Ит атаулыда ең жақсысы құмай; бір алуан нәрсенің ішіндегі бірегейі. Иттен [ де ] көп. жақтырмау. Өте көп. Иттен де сүйек қарыздар. Қарыз алмаған адамы жоқ, әбден тілемсектікке салынған. Иттен жаман [ жек ] көрді. Жаны жақтырмады, мүлдем ұнатпады. Иттен жаман құтырды. Шектен шығып кетті, астамшылық көрсетті. Иттен жаралған [ иттен туған ]. қарапайым сөз. Оңбаған, жетесіз, түк көрмеген. Ит терісін басына қаптады. экспрессивті. Жержебіріне жетті, ұрсыпсөкті; масқарасын шығарды. Ит тиген арам ас. Керексіз, қадірсіз деген мағынада. Ит тиген күшіктей. Көрінгенге жалтақ. Иттигентабақтайқарады. Жеккөрінішті сезіммен жиіркене қарады. Ит тиді.табусөз. Сұқ көз тиді [ жас балаға біреудің назары түсіп, содан ауырды деген ел арасындғы наным ]. Ит түйнек. Піспей, жетілмей қалған қауын-қарбыз. Ит түрткi болды. Қақпай, түрткi көрдi; әркімнің мазағына, қорлығына iліктi. Ит тұқымдасы. зоологиялық. Ит, қасқыр, шибөрі, түлкі, ақтүлкі т.б. жататын жыртқыш сүтқоректілердің бір тобы. Ит тұмсығы өтпейтін [ батпайтын ]. Адам кіре алмайтын қалың, ну, бітік өскен. Ит түрткі болды [ түрткіге түсті ]. Бәрінің көзіне түрткі болды, әркімнің мазағына ілікті. Ит тілеуін тіледі. Жамандық тіледі, жалғыздықты, қаңғымалықты қалады. Итіне дейін [ шейін ]. сөйлеу. Түптұқиянымен, түгелдей, барлығы дерлік. Ит тірлік. Қорлықпен өткен, азапты өмір. Ит тіс. анатомиялық. Үстіңгі тіс қатарынан сойдақ тіске жапсарласа шыққан тіс. Ит үреді, керуен көшеді. Бәрі де өтеді, кетеді, уақыт ұмыттырады деген мағынада. Ит ырғаққа салды. Әуре-сарсаң етті. Ит ырғылжыңға салды [ түсірді ]. жергілікті сөз. Әуре-сарсаң етті; ары тарт, бері тартқа салды. Ит ырғын. Мол олжа, көл-көсір молшылық. Итін шығарды. Берекесін алды, мазасын кетірді. Ит ішпейтін. Ішуге жарамсыз, ащы. Ит ішкір. Арақ. Итті алдайтын қулық та жоқ. Қулықсұмдықты білмейтін сенгіш, ақкөңіл. Итті шапса ыңқ еткен. поэтикалық. Өткір қылыш сыны, қылыштың өткірлігін сипаттайтын бейнелі сөз. Иттің [ ғана ] баласы. қарапайым сөз. а) Ұрысқанда айтылатын балағат сөз. ә) Біреудің қылығына бір жағы қызығып, таңырқап, жақын тартып, бір жағы жақтырыңқырамай тұрғанда өзімсініп айтылатын сөз. б) Оңбаған, жетесіз. Иттің етінен жек көрді. Мүлдем көргісі келмеді, суқаны сүймеді, ұнатпады. Иттің жорғасындай. мысқыл. Қалай болса солай, нашар. Иттің иесі болса, бөрінің тәңірісі бар. Әркімнің өзіне лайық бір сүйенері, қорғаушысы бар. Иттің итақайы. Кім болса сол, кім көрінген. Иттің қара тұмсығындай көрді. жергілікті сөз. Өлердей жек көрді, иттің етінен жек көрді. Иттің сырттаны. мифологиялық. Иттің ең жақсысы, қасиеттісі, саққұлақ, қабаған, алғыр, күштісі. Иттің тойына барамын. э в ф. Түнде бас жууға тура келгенде үйге жамандық келмесін деген ырыммен айтылатын сөз. Иттің тұқымы. қарапайым сөз. Ұрысқанда айтылатын балағат сөз. Иттің ұлы итақай [ байқұтан ], иттің итақайы. Кім болса сол, кім көрінген. Иттің ырысы. Иттің иесіне әкелетін несібесі; байырғы наным бойынша, ит иесінің ауқатты тұруын, ырыздығының таусылмауын тілейді, сондықтан қазақта ит болмаса, қалған асы далаға төгіліп, ысырап, обал болады деген [ Ел арасындағы әпсана бойынша, адам баласы нанды ысырап еткен сайын, Алланың құдіретімен бидайдың бүкіл ұзына бойына біткен дәндері біртебірте сыдырылып, азая түскен тұста, иттің Құдайдан жалбарынып, несібесін азайтпауын сұрағанда бидайдың басындағы дәні түгелдей сыдырылмай тұрып қалған екен ]. Иттің ішіне сарымай жақпайды. Қадірін білмейтін адамға айтылған жақсы сөз, жасалған жақсылық зая кетеді. Иті екеш итке бермесін. Адам түгіл итке ауыр, басқа салмасын, басқаға көрсетпесін. Иті қырым жерге жүгірген. Көп жерді алыс, шалғай жерлерді көрген. Иті қырын жүгірді [ жүрді ]. ісі сәтсіз болды; жолы болмады, ісі оңына баспады. Итім сене ме? сөйлеу. Ешкім сенбейді, адам нанғысыз. Итің аяң. Қайта-қайта кідіріп, әреңәрең жүретін жүріс.