ТҮЙЕ
зат есім. 1. Бір немесе екі өркешті, күйіс қайтаратын ірі мал, үй жануары. 2. этнографиялық. Еті мен сүті азыққа, терісі мен жүні әртүрлі тұрмыс қажетіндегі бұйымдарды жасауға, шөлге төзімді болғандықтан, мініске пайдаланылатын, иесінің дәулеттілігінің белгісі ретіндегі қазақтың төрт түлік малының ішіндегі ең ірісі. 3. этнографиялық. Ескі уақыттан бері келе жатқан дәулет, салтанаттың, әртүрлі салт-дәстүр бойынша көрсетілетін сыйқұрметтің, берілетін айыптаралғының бас белгізаты ретіндегі ірі мал. 4. көнерген сөз. Ерте кезде Шығыс елдерінде жүк тасуға, ұзақ жолға, шөлге төзімді болғандықтан, сауда керуендерінің көлігі ретінде пайдаланылатын мініс мал. 5. этнографиялық. Қалыңмалға берілетін сыйқұрметтің тоғыз ішіндегі бас белгізаты. 6. діни. Ислам діні бойынша, құрбандыққа шалуға болатын ең ірі мал. 7. зоологиялық. Сүтқоректілер тобына, сірітабандылар отрядына жататын күйіс қайтаратын жұптұяқты бір немесе қосөркешті ірі жануар. Түйе бақты. Түйе өсіріп, өндірді, түйеге қарады. Түйе балуан [ палуан ]. Күрескенін жығатын, денесі ірі адам. // Еңгезердей, күшті, алып денелі. Түйе бас қылды [ етті ]. Бәрі жиналып басып тастады. Түйе басты. этнографиялық. Балдыз бен жезде, жеңге мен қайны, қайын сіңлілері арасындағы сыйластықты нығайту, өзара жарастықты арттыру мақсатында ойналатын ұлттық ойын [ Жезделерін балдыздары ебін тауып «жығып», үстіне кез келген дүниелерді «үйіп, оны үйелетіп, ой, тұрсаңшы, түйе басты» десіп, әзілдеп ойнайды ]. Түйе бойына сеніп, жылдан құр қалыпты [ қалған ]. мифологиялық. Күшіне сеніп, алаңсыз болам деп істен немесе басқа да пайдадан бос қалма деген мағынада [ Көне аңыз бойынша, жыл атауы болуға басқа аңдармен таласқан түйе, атып келе жатқан күнді көрмей ұйықтап қалып, жыл атауына енбей қалғаны туралы аңыздан қалған сөз ]. Түйеге қом бітті. Түйе семіріп, салмақ қосты, қомданды. Түйеде неше соқырың бар. сөйлеу. этнографиялық. а) Неше жүз түйеңіз бар деген мағынада. ә) табусөз. Жүз түйе [ Дәстүрлі қазақ қоғамында түйенің саны жүзге толғанда, жүзінші түйені көз тимесін деп ырым етіп, бір көзін ағызып жіберетін ырым негізінде қалыптасқан ]. Түйеден түскендей. Дөрекі, орынсыз. Түйе жабағы. Түйенің жазғытұрымғы ұйысқан салалы жүні. Түйе жабу. Түйеге ыішамдалып жасалған жамылғы. Түйе жүн көрпе. этнографиялық. Түйенің жүнінен қабып жасалған, жеңіл әрі жылы көрпе. Түйе кекірік. Қатты тойғанда еріксіз, өрескел шығатын кекірік. Түйе көштік жер. этнографиялық. Түйеге артылған көштің тынықпай жүріп өтетіндей қашықтығын білдіретінхалықтықөлшем атауы. Түйе күйреуік. Күйреуіктің мал азығына жарамсыз ірі түрі. Түйе қомдады. Түйеге жүк арту үшін арқасына, қомына киіз салды; түйеге сәндеп жүк артты. Түйе қомында жүру. Күй таңдамау. Түйе қотыр сөз. Біреуге тигізіп, біреуді қиғытып, қажай айтылатын сөз. Түйе қуырдық. тамақ өнеркəсібі. Жас малдың кесек-кесек етіп туралған етін суға пісіріп алып, май тұздық құйып дайындалатын қуырдақ. Түйе мойнақ. а) Түйенің мойны; мойын терісі. ә) Түйенің мойны, мойын терісі сияқты иір-иір. Түйе мұрындық. этнографиялық. Ұзатылып бара жатқан қыздың жақындары мен құрбыларына естелік ретінде қалдыратын заты, сыйы. Түйе мүйізгегі. ауылшаруашылық. Түйенің бедеулік кеселі. Түйенің әбзелі. этнографиялық. Түйені байлауға, жегуге арналған ноқта тұрманы. Түйенің жарты етіндей. Үлкен, зор. Түйенің қимасы. Түйенің майлы тоқ ішегі, дәмді тағам. Түйенің құмалағындай. Баданадай, ірі. Түйенің қымызы. этнографиялық. Күзді күнгі түйенің сүтінен ашытылып дайындалатын сусын. Түйенің өркеші. Түйенің арқасында болатын майлы өскін [ Түйе малын оның санына қарай екеу болса, қосөркеш түйе, ал біреу болса, нар деп атайды ]. Түйенің танитыны жапырақ. Білетіні бірақ нәрсе деген мағынада. Түйенің тұяғы түсетін жер. Өте алыс жер. Түйенің шудасы. Аса бағалы саналатын жылуы мол әрі емдік қасиеті бар түйенің өркеші, желкесі, қолтық пен тамақ астының жүні. Түйені мұзға жетелеу. Бос әуреге түсу. Түйені түгімен жұтады. Параны көп алатындарға қатысты айылады. Түйе совхозы. сов. Түйе өсіруге кәсібиленген кеңістік ауылшаруашылығындағы ұжымдықаумақтық бірлік. Түйе тас. Үлкендігі түйедей ірі тас. Түйе туберкулезі. ветеринарлық. Қоздырғышы – микробактериум бовис болып табылатын түйенің жұқпалы ауруы. Түйе, түйе, түйелер. этнографиялық. Ойыншыларды шаруашылыққа, қырағылыққа, тапқырлыққа баулитын ұлттық ойын. Түйе үстінде [ үстінен ] ит қабар. Жаманның кесапаты жақсыға тиеді, жоқ жерден жазықсыз болса да пәлеге ұрынады. Түйе үстінен сирақ үйітті [ ит қапты ]. Икемсіз, епсіз, болбыр кісі туралы айтылады. Түйе шешек. Түйенің денесіне бөртіп, іріңдеп шығатын ауру. Түйе шөгерді. Түйе тізесін бүгіп жатты. Түйе шудасын төсейді. Түйеден құлаған адамның денесі ауырмайды, жарақат алмайды дегенді білдіреді. Түйе шыбын. Денесі ірі, үлкенірек шыбын.