АРТ
зат есім. 1. Белгілi бір заттың алдыңғы бетіне қарама-қарсы жағы, екіншi бетi. 2. Бiр нәрсенің кейінгi жағы. 3. Бiр нәрсенің соңы, аяқталуы, ақыры. 4. Соңында, өзінен кейін. 5. Жан жануарлардың құйрық жағы, көтеншегi. 6. Адам денесінің белден төменгi бөлігi, дүмi. Арт жақ. Соңғы жақ, кейінгі жақ. Артқа қарайлай беру. Күмәндану, жалтақтау, тәуекел ете алмау. Артқа тартты. Кедергi келтірдi, бөгет жасады. Артқа тастады [ салды ]. а) Басынан өткердi, басынан кешірдi. ә) Суырылып алға шықты, озды. Арт қылды. жергілікті сөз. Арқа тұтты, сүйеу көрдi. Артқы сарқын. бейнелі сөзқолданыс. Соңында қалған ұрпақ. Артта қалған ел. Дамымаған, сауатсыз, мешеу ел. Артта қалды. а) Қалып қойды, кешікті, кідірді. ә) қоғ. әлеум. Шаруашылық, мәдениет жағынан, жалпы талап тұрғысынан кейін қалды, өспеді, дамымады. Арты ашылды. а) Бұлт ыдырап, күннің көзi көріндi. ә) Ұятқа қалды, абыройы төгілдi, түстi. б) бейпіл. Мазақ қылды, дөрекi түрде күлкi қылды. Арты бос. Осал, әлсіз; дәтi берік емес, мықты емес. Арты былғаныш. Күнәдан сау емес, жазықты. Арты кеніш. Арты, аяғы молшылық, береке. Арты қайырлы [ той ] болсын. тілексөз. а) Соңы игілікті болсын, жақсылығын берсін, артын оңғарсын деген мағынадағы қандай да бір іс басталарда немесе істің басы ойдағыдай болып шықпағанда айтылатын тілексөз. ә) діни. Кісісі қайтыс болған адамдарға қарата, марқұмның артынан қалғандарына Алла қуаныш, жақсылық нәсіп етсін деген мағынада айтылатын тілек сөз. Арты [ арт жағы ] қуыс. Күдікті, сезікті; қылмысты. Артыма қатым қылсын! тілек. Өлгеннен кейін рухына бағыштап Құранды (кәлем шәріптi) түгел оқып шығу мағынасында айтылады. Артын ала. Іле, iзінше, артынша. Артына белгi қалдырмады [ тастамады ]. Бұл дүниеден ұрпақсыз кеттi. Артына қалжуыр байлады. Қарап жүрмей, өзіне-өзі сор тіледі. Артына қалған тұяғы сынды. Мұрагері мерт болды, қайтыс болды, қаза тапты. Артына қалдырды. Өзі өліп, соңында шиеттей балашағасы не қартайған атаанасы қалды, қалдырып кетті. Артына қара ермеген. Соңында ұрпақ қалдырмаған, тұл, баласыз, бауырсыз. Артынанбір ауыз сөз айтпады. Өсектемедi, сөз қылмады. Артынан күл шашты. Артынан табалады, кеткеніне қуанды. Артына салды. а) Артына мінгестіріп алды. ә) Жаулап алды, өңгеріп тұтқын қылып әкеттi. Артына сөз қалдырды [ тастады ]. Кейінгіге жақсы атақ, өнегелi сөз, өлең қалдырды. Артына топырақ шашты. Лағынет айтты. Артына тұяқ қалдырды. Соңында нәсіл, ұрпақ қалдырды. Артына [ шырақ алып ] түстi. а) Белгілi бір мақсат қойып, айналысты. ә) Қудалады, күн көрсетпедi. Артын бердi. Теріс қарады. Артын берсін. этнографиялық. Өлген адамның арты қайырлы болсын деген бата, тілек. Артында қалдырды. Өзi өліп, жақыны соңында қалды. Артында тұяқ қалмады. Соңында ұрпақ қалмады. Артында iз қалдырды. а) Соңына ұрпақ қалдырды. ә) Кейінгілер ескере жүретіндей еңбек, үлгілi, өнегелi iз қалдырды. Артын жапты. Абырой әперді, жетістірді; ыңғайсыз жағдайға қалдырмады. Артын күттi [ бақты ]. Соңын тосты, iстің ая ғын, ақырын күттi. Артын қысты. сөйлеу. бейпіл. Шамашарқын біліп, жым болды, үндемедi. Артын ойлады. Бiр нәрсенің салдарын, оның тигізетін әсерін жан-жақты бажайлады. Артын ойлатпады. Неге апарып соғатынын білгізбеді, байымдатпады. Арты шаңсыз, алды даусыз. Ешбір шатақсыз, таластартыссыз.