Толковый словарь казахского языка: Қайыр>
АЙЫМ-ҚАЙЫМ #зат есім. #фольклор. Халық өлең дерінде ұйқас үшін қолданылатын сөз.
ЗЫМ-ҚАЙЫМ #үстеу. сөйлеу. ізімқайым.
ҚАЙЫ 1#омоним = #етістік. Астыңғы жіптің ілмегінен үстіңгі жіпті өткізіп тігу. Қайып тігу. #қолөнер. Әрі беріктік, әрі әдемілік үшін қолданылатын, астыңғы жіптің ілмегінен үстіңгі жіпті өткізіп тігу әдісі [ Тігістің бет жағы тігін машинасының тігісі тәрізді тізіліп түседі ].
ҚАЙЫ 2#омоним = #етістік. Келеге түсу, ұрықтану.
ҚАЙЫ 3#омоним = #етістік. Мойындау, сөзін тыңдау, ұю.
ҚАЙЫБЕРГЕН #зат есім. #сөйлеу. Дін ұғымынша ғайып болған, жасырын жүрген достар, ғашықтар, жәрдемшілер.
ҚАЙЫЗ 1#омоним #зат есім. Теңіз бен көлдердің сулары шайып, құмды батпаққа айналған жаға, жиек.
ҚАЙЫЗ 2#омоним #зат есім. Жамандық, қиыншылық.
ҚАЙЫЗҒАҚ #зат есім. Шаш түбінде, малдың терілерінде болатын жұқа қабыршақ, ақтаңдақ. Қайызғақ бас. Басынан қайызғақ кетпейтін, қайызғағы арылмайтын (адам).
ҚАЙЫЗҒАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Сірнелеу, ұстау.
ҚАЙЫЗҒАҚТАН = #етістік. 1. Қайызғақ түсу, қайызғақ басу. 2. Қабыршақтанып жарылу, ақтаңдақтану.
ҚАЙЫЗҒАҚТАНУ деген ҚАЙЫЗҒАҚШӨП #зат есім. #өсімдік. <лат. stасhуs> Шалабұта (ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір және көпжылдық шөптесін өсімдік).
ҚАЙЫЗДА = #етістік. Қайық не кеменің таяз жерге тап болып жүре алмауы, қайырлау.
ҚАЙЫЗДАУ деген ҚАЙЫЗДАН = #етістік. Қайызғақтан (жарылу).
ҚАЙЫҚ #зат есім. Суда жүзу үшін жасалған, қос ескекті, сүйір тұмсықты астауша, су көлігі. Қайығы желге өрледі. Бағы жанды, дегені болды. Қайық салу. Қайықпен жүзу.
ҚАЙЫҚ-ПАЙЫҚ #зат есім. #сөйлеу. #экспрессивті. Менсінбеу, азсыну мағынасындағы қайық сияқты бірдемелер дегенді білдіретін сөз.
ҚАЙЫҚСЫЗ #сын есім. Қайығы жоқ күйде.
ҚАЙЫҚТАЙ #сын есім. Қайық сияқты, қайыққа ұқсас. Қайықтай жүзді. Емін-еркін көсілді, есілді деген мағынада. Қайықтай қалқыды. Қозғалысы білінбей жүрді, сырғып жылжыды, қимылы қайықтың қозғалысына ұқсады.
ҚАЙЫҚША 1#омоним #зат есім. Шағын қайық.
ҚАЙЫҚША 2#омоним #үстеу. Қайық тәрізді, қайыққа ұқсап.
ҚАЙЫҚША 3#омоним #зат есім. ботаникалық. Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің бес күлтесінің төменгі жағында орналасқан екеуі бір-бірімен жиегінен кірісе тұтасып, пішіні қайыққа ұқсаған нүктесі. Қайықша томағашөп. #өсімдік. <лат. sсutellаrіa nаvісulаrіs> Ерінгүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шалабұта.
ҚАЙЫҚШЫ #зат есім. Қайық есуші, қайық есуді кәсіп етуші.
ҚАЙЫҚШЫДАЙ #сын есім. Қайықшыға ұқсас, қайықшы сияқты.
ҚАЙЫЛ #сын есім. Риза, дайын, көндіккен. // Үгіт, насихат. Қайыл болды. Риза болды, тәнті болды.
ҚАЙЫМ 1#омоним #зат есім. әдеб. Қайым өлең. Қайым айтыс. Тойжиында екі не одан да көп адамның алма-кезек айтысуы, өлеңмен қақтығысуы. Қайым өлең. әдеб. Бірден ойдан шығарып айтылатын ұйқасты өлең, қара өлеңнің бір түрі; ә) Айтысушыларға төрт жол өленің алғашқы екі жолы ортақ болып келетін өлең түрі.
ҚАЙЫМ 2#омоним: қайым заман орнатты. Азап шектірді, қорлық көрсетті, қара түнек күн кешірді.
ҚАЙЫМ 3#омоним #зат есім. Кесек, қима.
ҚАЙЫМ 4#омоним #сын есім. жергілікті сөз. Лайықты, сай. // Рет, ыңғай. Қайым болу. Бейім болу мағынасында.
ҚАЙЫМ 5#омоним [ #араб тілі. ] #сын есім. Мықты.
ҚАЙЫМ 6#омоним: қайымынан келтірді. Орайын, ретін, ыңғайын келтірді.
ҚАЙЫМАЛ #сын есім. #түйе шаруашылық. Қайып кеткен (інген), бураға қосылған (жас түйе).
ҚАЙЫМАЛША #зат есім. Тұмса түйе, қайымал тұмса.
ҚАЙЫМАЛЫ #зат есім. Боталай алатын інгеннің жалпы атауы.
ҚАЙЫМДА = #етістік. #жергілікті сөз. Кезену, ыңғайлау, қамдау.
ҚАЙЫМДАЛ = #етістік. Жарысу, қарсы шығу, тайталасу.
ҚАЙЫМДАЛУ деген ҚАЙЫМДАН = #етістік. Кезену, бір іске дайындау, сайлау, ыңғайлау.
ҚАЙЫМДАС = #етістік. 1. Қайшыласу, қарама-қарсы қозғалысу. 2. Шекісу, айтысу, сөз таластыру, тайталасу. 3. Шиеленісу, бір-біріне қарама-қарсы келісу.
ҚАЙЫМДАСҚЫШ #сын есім. Қақтығыпсоқтығып жүретін, түртпекшіл..
ҚАЙЫМДАСУ деген ҚАЙЫМДАУ деген ҚАЙЫМДЫ #сын есім. жергілікті сөз. Лайықты, сай.
ҚАЙЫМ-ҚАЛЖЫҢ #зат есім. Қызықты сөзталас, әзілді айтыс, әзілоспақ.
ҚАЙЫМ-ҚАТЕ #зат есім. Қайшылық, мін.
ҚАЙЫМНАН #үстеу. Кенеттен, күтпеген жерден.
ҚАЙЫН #зат есім. #этнографиялық. Қыз алып, қыз берген екі елдің күйеу мен келінге қатысты туыстығын білдіретін сөз. Қайын аға. #сөйлеу. Қайнаға. Қайын ата. а)Күйеуінің әкесi (қалыңдыққа қатысты). ә) Әйелінің әкесi (күйеуге қатысты). Қайын бике. #этнографиялық. Ер адамның әйелінің және келіншектің күйеуінің әпкесі. Қайын ене. #этнографиялық. Күйеуіне қатысты әйелдің және әйелге қатысты күйеудің шешесі. Қайын жұрт. #этнографиялық. Күйеу үшін қалыңдықтың туған елі, қалыңдық үшін күйеудің туған елі. Қайын жұрты бар ма? #сөйлеу. э в ф. Үйленген бе немесе тұрмыс құрған ба деген мағынадағы сұрақ. Қайын сіңлі. #этнографиялық. Күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы. Қайын іні. Ерлізайыптылардың бір-біріне қатысты өздерінен кіші ұл бауырлары.
ҚАЙЫНДА = #етістік. Қайын жұртына бару, аралау.
ҚАЙЫНДАЛЫ #сын есім. сөйлеу. Қайынды.
ҚАЙЫНДАТ = #етістік. Қайындау, қайын жұртты аралату.
ҚАЙЫНДАТУ деген ҚАЙЫНДЫ #сын есім. Қайыны бар.
ҚАЙЫНДЫҚ #зат есім. Қайын болғандық; қайын інілік.
ҚАЙЫН-ҚАПТАЛ #сын есім. Жұмыр жонды, тығыршықтай.
ҚАЙЫНСАҚ #сын есім. сөйлеу. Қайыншыл.
ҚАЙЫНШЫЛ #сын есім. Қайын жұртына бүйрегі бұрып тұрғыш, қайын жұртқа бара бергіш.
ҚАЙЫНШЫЛА = #етістік. #сөйлеу. Қайында.
ҚАЙЫҢ #зат есім. #өсімдік. 1. Ақ (қызыл) қабықты, жүрекше жапырақты, бойлап өсетін ағаш. 2. <лат. betula> Қайың тұқымдасына жататын, жапырақ тастайтын бірүйлі ағаш және бұта. Қайың құрық. Мал (жылқы) ұстау үшін ұшына ілмек жіп байланған, ұзын қайыңнан жасалған сырық. Қайың найза. #этнографиялық. Қайың сапты найза. Қайыңның безіндей. Мығым, берік. Қайыңның безіндей. Мығым, берік. Қайыңның қабығындай. Қайыңның қабығы сияқты жұқа, жеңіл. Қайыңның тозындай. Мықты, қайыңның өсіпжетілген қатты, төзімді, тұрмыста кәделік маңызы бар қабығы сияқты [ Қайың тозымен беріктік әрі жеңілдік үшін ер қаптаған, ыдыс жасап, үй жапқан ]. Қайың саңырауқұлағы. #өсімдік. Қайың немесе қайың аралас селдір ормандарда өсетін, басы жайпақ бұдыр, үстіңгі жағы ашық сұр, сарғыш немесе қара қоңыр, төменгі жағы ақ, өскен сайын сұрғылттана түсіп, сабағы сұрғылтақ түсті, қара қабыршақты келген саңырауқұлақтың түрі. Қайың сауған ақ тышқан жылы. #тарихи. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама, жұт болған жыл [ Халық аштан қырылмас үшін қайыңның қабығын сорып, безін немесе діңін шауып, шырынын ағызып, жинап ішіп жан сақтаған ]. Қайың сауған жұт. Ауырлығы мен ауыртпашылығының қатты болғаны соншалық, елдің есінде талай ғасыр ұмытылмай сақталып қалған жұт. [ Малынан айырылған халық аштан қырылмас үшін қайың сауып, қайыңның қабығын сорып, безін немесе діңін шауып, шырынын ағызып, жинап ішіп жан сақтаған ]. Қайың сауу. Қайыңды кесіп, шырынын алу [ Көктемде қайыңның бүрленген шағында қабыршық сызаттары арасынан шым-шымдап шығып тұратын шырынын алу үшін өткір пышақ, тескіш қуысқұлақ және шүмек тәрізді екі жағы тесік жілік қажет; қайыңның адам бойы жететін тұсын бала алақанындай көлемде тереңдігі 34 елі тесіп оған шүмек жілікті көлбеу орналастырады, сол шүмек арқылы ыдысқа жиналады ]. Қайың таяқ. Сүйеніп жүруге не мал айдауға арнап қайыңнан жасалған берік шағын таяқ. Қайың тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. betulасeаe> Қосжарнақты ағаш немесе бұта түріндегі бірүйлі өсімдіктер тұқымдасы. Қайың шырыны. #тамақ өнеркəсібі. Ежелгі сақтар заманынан бері белгілі қайыңнан алынатын сусын.
ҚАЙЫҢДАЙ #сын есім. 1. Қайың сияқты берік, мықты. 2. Бұралған нәзік, тік денелі, сымбатты, ақ жүзді.
ҚАЙЫҢДЫ #сын есім. Қайың аралас өскен, қайыңы бар.
ҚАЙЫҢҚҰЛАҚ #зат есім. #өсімдік. Саңырауқұлақтың қайың арасында өсетін түрі.
ҚАЙЫҢ-ТЕРЕК #зат есім. Қайың, терек аралас өскен.
ҚАЙЫҢТОЗ #зат есім. биологиялық. Қайың өркенінің беткі жұқа қабаты, жабыны.
ҚАЙЫҢШЫ #зат есім. Қайың шабатын, қайыңнан шауып, бұйым жасайтын адам.
ҚАЙЫП 1#омоним #зат есім. #сөйлеу. Кәйіп.
ҚАЙЫП 2#омоним #зат есім. #сөйлеу. Ғайып (өмірде жоқ, қиял). Қайып болды. #сөйлеу. Ғайып болды.
ҚАЙЫП 3#омоним #сын есім. Сүйсінушілік, рақат сезім, көңіл көтеру, көңілді күй.
ҚАЙЫПТАН #үстеу. сөйлеу. Ғайыптан (жоқ жерден, күтпеген жерден, кенеттен).
ҚАЙЫР 1#омоним #зат есім. Өзенкөлдердің, теңіздердің таяз жері, батпақты, құмды жағалауы.
ҚАЙЫР 2#омоним [ #араб тілі. ] #зат есім. Жақсылық, мейірім, ізгі іс-әрекет. Қайыр берді. Садақа берді. Қайыр дұға. Жақсы дұға. Қайыр кетті. Мейірімі жоғалды; ізгі амал етеді, шапағаты тиеді деген үміт өшті. Қайыр күтті. Жақсылық тіледі, үміт етті. Қайыр қылды. Жақсылық істеді, шапағатын тигізді, ізгі амал жасады. Қайыр сұрады. Садақа жинады, біреуге алақан жайып, тиын-тебен беруін тіледі. Қайыр тіледі. Садақа жинады, сұрамсақтыққа салынды. Қайыры бірге болсын. тілек. Бiреу қайырлы болсын деп тілек айтқанда қуанышы, жақсылығы бәрімізге де ортақ болсын, ұзағынан сүйіндірсін деген мағынадағы қарсы тілек. Қайыры жоқ. Мейірімшапағаты жоқ, рақымсыз. Қайыры мол. Қайырымды, жұртқа жанашыр. Қайыры тиді. Пайдасы, көмегі тиді.
ҚАЙЫР 1#омоним = #етістік. 1. Малдың бағытын бұру, қайтару. 2. Ұзын сырт киімді не шалбардың балағын т.б. жоғары қарай көтеріп түру. 3. Өткір не үшкір затты мұқалту, майыру. 4. Шашты кері қайырып тарау, жатқызу. 5. Мылтықты, тапаншаны т.б. атуға дайындау, сайлап қою. 6. Иесіне, алған адамына, жеріне, орнына тапсыру, қайтару. 7. Бір сөзді бірнеше рет айту, қайталау, қайталап айту. 8. Жауап қайтару, есесін жібермеу. 9. Доғару, қысқарту, тоқетерін айту. 10. Кері қайтару. 11. Келген жағына қайтару. 12. Кітап, газет-журнал т.б. заттардың қажетті бетін қайта қарау не тез табу үшін шетін бүктеп белгі салу. 13. қсті тындыру, тез бітіру, уақытылы орындау. 14. Ысыру, ашу. 15. Шегіндіру, тойтару. 16. #ауыспалы мағына. Азайту, сейілту, тарқату. Қайырып тастады. Тыйып тастады, бетін қайтарып тастады.
ҚАЙЫР 2#омоним = #етістік. #саятшылық. Саят құсын аң аулауға үйрету, баптау, күту. Қайырған қаршығадай. Баптауы келіскен, бабындағы, епті, шираған. Қайырып салды. Саятшылыққа арнап қыран құсты баптады, қыран құсты аң ұстауға баулыды.
ҚАЙЫР 3#омоним #одағай. Қайта көріскенше деген мағынада, қоштасқанда айтатын сөз.
ҚАЙЫР 4#омоним #одағай. Құп, жақсы, жарайды.
ҚАЙЫРА #үстеу. Екінші рет, қайта, қайталап; қайтадан.
ҚАЙЫРАДАН #үстеу. сөйлеу. Қайтадан.
ҚАЙЫРҒЫ #зат есім. #сөйлеу. Садақақайыр.
ҚАЙЫРҒЫШ #сын есім. Қайыра білетін, қайыра алғыш.
ҚАЙЫРҒЫШТА = #етістік. Қайыра бергіштеу, қайта-қайта қайыру.
ҚАЙЫРҒЫШТЫҚ #сын есім. Қайырып тастағыштық.
ҚАЙЫР-ДУА #зат есім. #сөйлеу. Қайыр дұға (Алла тағалаға мінажат етіп тілеген тілек).
ҚАЙЫР-ЗЕКЕТ #зат есім. #көнерген сөз. 1. діни. Мұсылман адамдар үшін сүннет болып табылатын, мал санына қарай әр үй, әр ауылдан алынатын міндетті садақа түріндегі алым. 2. Жетімжесірге, жағдайы нашарларға Алланың ризашылығы үшін берілетін тиын-тебен, садақа.
ҚАЙЫР-ИХСАН #зат есім. #көнерген сөз. Адамшылық, қайырым.
ҚАЙЫРЛА = #етістік. 1. Қайырға тап болу, саяз жерге кезігу. 2. #ауыспалы мағына. Бөгеліп қалу, шырмалу. Қайырлаған кемедей. Саяз жерге тұрып қалған кеме сияқты.
ҚАЙЫРЛАҒЫШ #сын есім. Қайырға бата бергіш, қайырлап қалғыш.
ҚАЙЫРЛАС = #етістік. Қош айтысу, қоштасу.
ҚАЙЫРЛАТ = #етістік. Саяз жерге кезіктіру, қайырға тап қылдыру.
ҚАЙЫРЛЫ 1#омоним #сын есім. 1. Қайырымды, жанға жайлы. 2. Қайыры бар, мейірімді, ізгі амалды. Қайырлы болды. Қайыры, пайдасы, көмегi тидi, мейірлi болды. Қайырлы болсын. Құтты болсын, сәтті болсын. Қайырлы бура. Келе iшіндегi құтты, тұқымы iрi аталық түйе. Қайырлы кеш. #кітабистиль. Кеш жарық (әдетте радио, телевизияда кешкілік бағдарламада тыңдарман не көрерменге, кейде ресми жағдайда кешкілік алғаш көрген адамына қарата айтылатын сәлем). Қайырлы күн. #кітабистиль. Радио, телевизия хабарларында күндізгі уақытта айтылатын сәлемдесу түрі. Қайырлы сапар [ болсын ]. #тілексөз. Жол жеңіл болсын деп сәтсапар тілеу сөзі. Қайырлы таң. #кітабистиль. Сәлеметсіз бе? (ертеңгілік бірінші көріскен адамдардың бірбірлеріне айтатын тілегі; сәлемі). Қайырлы түн. #кітабистиль. Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз (жатар алдында айтылатын тілек сөз).
ҚАЙЫРЛЫ 2#омоним #сын есім. Тайыз жері бар, қайыр кездесетін (жер).
ҚАЙЫРМА 1#омоним #зат есім. Киімнің кері қайырылған не қайтарылып тігілген жері. Қайырма жаға. Иықты жаға, кері қайтарып тастайтын жаға.
ҚАЙЫРМА 2#омоним #зат есім. #музыкалық. Әннің әр шумағынан кейін қайталанып отыратын бөлігі.
ҚАЙЫРМА 3#омоним #зат есім. Мылтықтың шаппасы орналасқан, жылжымалы бөлігі.
ҚАЙЫРМА 4#омоним #зат есім. #сөйлеу. Қарымта, есе.
ҚАЙЫРМА 5#омоним #зат есім. кәс. Соқаның топырақты аударып тастайтын қайқы жүзі, темірі.
ҚАЙЫРМАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Қайырғыштау, қайырыңқырау, бұрыңқырау.
ҚАЙЫРМАҚТАУ деген ҚАЙЫРМАЛА = #етістік. 1. Қайырғыштау, қайтармалау (мал туралы). 2. #ауыспалы мағына. Баяулату, ірку, тежеу.
ҚАЙЫРМАЛАУ деген ҚАЙЫРМАЛЫ #сын есім. 1. Қайырылатын, бүгілетін. 2. кәс. Топырақты аударып тастайтын қайқы жүзі бар.
ЗЫМ-ҚАЙЫМ #үстеу. сөйлеу. ізімқайым.
ҚАЙЫ 1#омоним = #етістік. Астыңғы жіптің ілмегінен үстіңгі жіпті өткізіп тігу. Қайып тігу. #қолөнер. Әрі беріктік, әрі әдемілік үшін қолданылатын, астыңғы жіптің ілмегінен үстіңгі жіпті өткізіп тігу әдісі [ Тігістің бет жағы тігін машинасының тігісі тәрізді тізіліп түседі ].
ҚАЙЫ 2#омоним = #етістік. Келеге түсу, ұрықтану.
ҚАЙЫ 3#омоним = #етістік. Мойындау, сөзін тыңдау, ұю.
ҚАЙЫБЕРГЕН #зат есім. #сөйлеу. Дін ұғымынша ғайып болған, жасырын жүрген достар, ғашықтар, жәрдемшілер.
ҚАЙЫЗ 1#омоним #зат есім. Теңіз бен көлдердің сулары шайып, құмды батпаққа айналған жаға, жиек.
ҚАЙЫЗ 2#омоним #зат есім. Жамандық, қиыншылық.
ҚАЙЫЗҒАҚ #зат есім. Шаш түбінде, малдың терілерінде болатын жұқа қабыршақ, ақтаңдақ. Қайызғақ бас. Басынан қайызғақ кетпейтін, қайызғағы арылмайтын (адам).
ҚАЙЫЗҒАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Сірнелеу, ұстау.
ҚАЙЫЗҒАҚТАН = #етістік. 1. Қайызғақ түсу, қайызғақ басу. 2. Қабыршақтанып жарылу, ақтаңдақтану.
ҚАЙЫЗҒАҚТАНУ деген ҚАЙЫЗҒАҚШӨП #зат есім. #өсімдік. <лат. stасhуs> Шалабұта (ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір және көпжылдық шөптесін өсімдік).
ҚАЙЫЗДА = #етістік. Қайық не кеменің таяз жерге тап болып жүре алмауы, қайырлау.
ҚАЙЫЗДАУ деген ҚАЙЫЗДАН = #етістік. Қайызғақтан (жарылу).
ҚАЙЫҚ #зат есім. Суда жүзу үшін жасалған, қос ескекті, сүйір тұмсықты астауша, су көлігі. Қайығы желге өрледі. Бағы жанды, дегені болды. Қайық салу. Қайықпен жүзу.
ҚАЙЫҚ-ПАЙЫҚ #зат есім. #сөйлеу. #экспрессивті. Менсінбеу, азсыну мағынасындағы қайық сияқты бірдемелер дегенді білдіретін сөз.
ҚАЙЫҚСЫЗ #сын есім. Қайығы жоқ күйде.
ҚАЙЫҚТАЙ #сын есім. Қайық сияқты, қайыққа ұқсас. Қайықтай жүзді. Емін-еркін көсілді, есілді деген мағынада. Қайықтай қалқыды. Қозғалысы білінбей жүрді, сырғып жылжыды, қимылы қайықтың қозғалысына ұқсады.
ҚАЙЫҚША 1#омоним #зат есім. Шағын қайық.
ҚАЙЫҚША 2#омоним #үстеу. Қайық тәрізді, қайыққа ұқсап.
ҚАЙЫҚША 3#омоним #зат есім. ботаникалық. Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің бес күлтесінің төменгі жағында орналасқан екеуі бір-бірімен жиегінен кірісе тұтасып, пішіні қайыққа ұқсаған нүктесі. Қайықша томағашөп. #өсімдік. <лат. sсutellаrіa nаvісulаrіs> Ерінгүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шалабұта.
ҚАЙЫҚШЫ #зат есім. Қайық есуші, қайық есуді кәсіп етуші.
ҚАЙЫҚШЫДАЙ #сын есім. Қайықшыға ұқсас, қайықшы сияқты.
ҚАЙЫЛ #сын есім. Риза, дайын, көндіккен. // Үгіт, насихат. Қайыл болды. Риза болды, тәнті болды.
ҚАЙЫМ 1#омоним #зат есім. әдеб. Қайым өлең. Қайым айтыс. Тойжиында екі не одан да көп адамның алма-кезек айтысуы, өлеңмен қақтығысуы. Қайым өлең. әдеб. Бірден ойдан шығарып айтылатын ұйқасты өлең, қара өлеңнің бір түрі; ә) Айтысушыларға төрт жол өленің алғашқы екі жолы ортақ болып келетін өлең түрі.
ҚАЙЫМ 2#омоним: қайым заман орнатты. Азап шектірді, қорлық көрсетті, қара түнек күн кешірді.
ҚАЙЫМ 3#омоним #зат есім. Кесек, қима.
ҚАЙЫМ 4#омоним #сын есім. жергілікті сөз. Лайықты, сай. // Рет, ыңғай. Қайым болу. Бейім болу мағынасында.
ҚАЙЫМ 5#омоним [ #араб тілі. ] #сын есім. Мықты.
ҚАЙЫМ 6#омоним: қайымынан келтірді. Орайын, ретін, ыңғайын келтірді.
ҚАЙЫМАЛ #сын есім. #түйе шаруашылық. Қайып кеткен (інген), бураға қосылған (жас түйе).
ҚАЙЫМАЛША #зат есім. Тұмса түйе, қайымал тұмса.
ҚАЙЫМАЛЫ #зат есім. Боталай алатын інгеннің жалпы атауы.
ҚАЙЫМДА = #етістік. #жергілікті сөз. Кезену, ыңғайлау, қамдау.
ҚАЙЫМДАЛ = #етістік. Жарысу, қарсы шығу, тайталасу.
ҚАЙЫМДАЛУ деген ҚАЙЫМДАН = #етістік. Кезену, бір іске дайындау, сайлау, ыңғайлау.
ҚАЙЫМДАС = #етістік. 1. Қайшыласу, қарама-қарсы қозғалысу. 2. Шекісу, айтысу, сөз таластыру, тайталасу. 3. Шиеленісу, бір-біріне қарама-қарсы келісу.
ҚАЙЫМДАСҚЫШ #сын есім. Қақтығыпсоқтығып жүретін, түртпекшіл..
ҚАЙЫМДАСУ деген ҚАЙЫМДАУ деген ҚАЙЫМДЫ #сын есім. жергілікті сөз. Лайықты, сай.
ҚАЙЫМ-ҚАЛЖЫҢ #зат есім. Қызықты сөзталас, әзілді айтыс, әзілоспақ.
ҚАЙЫМ-ҚАТЕ #зат есім. Қайшылық, мін.
ҚАЙЫМНАН #үстеу. Кенеттен, күтпеген жерден.
ҚАЙЫН #зат есім. #этнографиялық. Қыз алып, қыз берген екі елдің күйеу мен келінге қатысты туыстығын білдіретін сөз. Қайын аға. #сөйлеу. Қайнаға. Қайын ата. а)Күйеуінің әкесi (қалыңдыққа қатысты). ә) Әйелінің әкесi (күйеуге қатысты). Қайын бике. #этнографиялық. Ер адамның әйелінің және келіншектің күйеуінің әпкесі. Қайын ене. #этнографиялық. Күйеуіне қатысты әйелдің және әйелге қатысты күйеудің шешесі. Қайын жұрт. #этнографиялық. Күйеу үшін қалыңдықтың туған елі, қалыңдық үшін күйеудің туған елі. Қайын жұрты бар ма? #сөйлеу. э в ф. Үйленген бе немесе тұрмыс құрған ба деген мағынадағы сұрақ. Қайын сіңлі. #этнографиялық. Күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы. Қайын іні. Ерлізайыптылардың бір-біріне қатысты өздерінен кіші ұл бауырлары.
ҚАЙЫНДА = #етістік. Қайын жұртына бару, аралау.
ҚАЙЫНДАЛЫ #сын есім. сөйлеу. Қайынды.
ҚАЙЫНДАТ = #етістік. Қайындау, қайын жұртты аралату.
ҚАЙЫНДАТУ деген ҚАЙЫНДЫ #сын есім. Қайыны бар.
ҚАЙЫНДЫҚ #зат есім. Қайын болғандық; қайын інілік.
ҚАЙЫН-ҚАПТАЛ #сын есім. Жұмыр жонды, тығыршықтай.
ҚАЙЫНСАҚ #сын есім. сөйлеу. Қайыншыл.
ҚАЙЫНШЫЛ #сын есім. Қайын жұртына бүйрегі бұрып тұрғыш, қайын жұртқа бара бергіш.
ҚАЙЫНШЫЛА = #етістік. #сөйлеу. Қайында.
ҚАЙЫҢ #зат есім. #өсімдік. 1. Ақ (қызыл) қабықты, жүрекше жапырақты, бойлап өсетін ағаш. 2. <лат. betula> Қайың тұқымдасына жататын, жапырақ тастайтын бірүйлі ағаш және бұта. Қайың құрық. Мал (жылқы) ұстау үшін ұшына ілмек жіп байланған, ұзын қайыңнан жасалған сырық. Қайың найза. #этнографиялық. Қайың сапты найза. Қайыңның безіндей. Мығым, берік. Қайыңның безіндей. Мығым, берік. Қайыңның қабығындай. Қайыңның қабығы сияқты жұқа, жеңіл. Қайыңның тозындай. Мықты, қайыңның өсіпжетілген қатты, төзімді, тұрмыста кәделік маңызы бар қабығы сияқты [ Қайың тозымен беріктік әрі жеңілдік үшін ер қаптаған, ыдыс жасап, үй жапқан ]. Қайың саңырауқұлағы. #өсімдік. Қайың немесе қайың аралас селдір ормандарда өсетін, басы жайпақ бұдыр, үстіңгі жағы ашық сұр, сарғыш немесе қара қоңыр, төменгі жағы ақ, өскен сайын сұрғылттана түсіп, сабағы сұрғылтақ түсті, қара қабыршақты келген саңырауқұлақтың түрі. Қайың сауған ақ тышқан жылы. #тарихи. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама, жұт болған жыл [ Халық аштан қырылмас үшін қайыңның қабығын сорып, безін немесе діңін шауып, шырынын ағызып, жинап ішіп жан сақтаған ]. Қайың сауған жұт. Ауырлығы мен ауыртпашылығының қатты болғаны соншалық, елдің есінде талай ғасыр ұмытылмай сақталып қалған жұт. [ Малынан айырылған халық аштан қырылмас үшін қайың сауып, қайыңның қабығын сорып, безін немесе діңін шауып, шырынын ағызып, жинап ішіп жан сақтаған ]. Қайың сауу. Қайыңды кесіп, шырынын алу [ Көктемде қайыңның бүрленген шағында қабыршық сызаттары арасынан шым-шымдап шығып тұратын шырынын алу үшін өткір пышақ, тескіш қуысқұлақ және шүмек тәрізді екі жағы тесік жілік қажет; қайыңның адам бойы жететін тұсын бала алақанындай көлемде тереңдігі 34 елі тесіп оған шүмек жілікті көлбеу орналастырады, сол шүмек арқылы ыдысқа жиналады ]. Қайың таяқ. Сүйеніп жүруге не мал айдауға арнап қайыңнан жасалған берік шағын таяқ. Қайың тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. betulасeаe> Қосжарнақты ағаш немесе бұта түріндегі бірүйлі өсімдіктер тұқымдасы. Қайың шырыны. #тамақ өнеркəсібі. Ежелгі сақтар заманынан бері белгілі қайыңнан алынатын сусын.
ҚАЙЫҢДАЙ #сын есім. 1. Қайың сияқты берік, мықты. 2. Бұралған нәзік, тік денелі, сымбатты, ақ жүзді.
ҚАЙЫҢДЫ #сын есім. Қайың аралас өскен, қайыңы бар.
ҚАЙЫҢҚҰЛАҚ #зат есім. #өсімдік. Саңырауқұлақтың қайың арасында өсетін түрі.
ҚАЙЫҢ-ТЕРЕК #зат есім. Қайың, терек аралас өскен.
ҚАЙЫҢТОЗ #зат есім. биологиялық. Қайың өркенінің беткі жұқа қабаты, жабыны.
ҚАЙЫҢШЫ #зат есім. Қайың шабатын, қайыңнан шауып, бұйым жасайтын адам.
ҚАЙЫП 1#омоним #зат есім. #сөйлеу. Кәйіп.
ҚАЙЫП 2#омоним #зат есім. #сөйлеу. Ғайып (өмірде жоқ, қиял). Қайып болды. #сөйлеу. Ғайып болды.
ҚАЙЫП 3#омоним #сын есім. Сүйсінушілік, рақат сезім, көңіл көтеру, көңілді күй.
ҚАЙЫПТАН #үстеу. сөйлеу. Ғайыптан (жоқ жерден, күтпеген жерден, кенеттен).
ҚАЙЫР 1#омоним #зат есім. Өзенкөлдердің, теңіздердің таяз жері, батпақты, құмды жағалауы.
ҚАЙЫР 2#омоним [ #араб тілі. ] #зат есім. Жақсылық, мейірім, ізгі іс-әрекет. Қайыр берді. Садақа берді. Қайыр дұға. Жақсы дұға. Қайыр кетті. Мейірімі жоғалды; ізгі амал етеді, шапағаты тиеді деген үміт өшті. Қайыр күтті. Жақсылық тіледі, үміт етті. Қайыр қылды. Жақсылық істеді, шапағатын тигізді, ізгі амал жасады. Қайыр сұрады. Садақа жинады, біреуге алақан жайып, тиын-тебен беруін тіледі. Қайыр тіледі. Садақа жинады, сұрамсақтыққа салынды. Қайыры бірге болсын. тілек. Бiреу қайырлы болсын деп тілек айтқанда қуанышы, жақсылығы бәрімізге де ортақ болсын, ұзағынан сүйіндірсін деген мағынадағы қарсы тілек. Қайыры жоқ. Мейірімшапағаты жоқ, рақымсыз. Қайыры мол. Қайырымды, жұртқа жанашыр. Қайыры тиді. Пайдасы, көмегі тиді.
ҚАЙЫР 1#омоним = #етістік. 1. Малдың бағытын бұру, қайтару. 2. Ұзын сырт киімді не шалбардың балағын т.б. жоғары қарай көтеріп түру. 3. Өткір не үшкір затты мұқалту, майыру. 4. Шашты кері қайырып тарау, жатқызу. 5. Мылтықты, тапаншаны т.б. атуға дайындау, сайлап қою. 6. Иесіне, алған адамына, жеріне, орнына тапсыру, қайтару. 7. Бір сөзді бірнеше рет айту, қайталау, қайталап айту. 8. Жауап қайтару, есесін жібермеу. 9. Доғару, қысқарту, тоқетерін айту. 10. Кері қайтару. 11. Келген жағына қайтару. 12. Кітап, газет-журнал т.б. заттардың қажетті бетін қайта қарау не тез табу үшін шетін бүктеп белгі салу. 13. қсті тындыру, тез бітіру, уақытылы орындау. 14. Ысыру, ашу. 15. Шегіндіру, тойтару. 16. #ауыспалы мағына. Азайту, сейілту, тарқату. Қайырып тастады. Тыйып тастады, бетін қайтарып тастады.
ҚАЙЫР 2#омоним = #етістік. #саятшылық. Саят құсын аң аулауға үйрету, баптау, күту. Қайырған қаршығадай. Баптауы келіскен, бабындағы, епті, шираған. Қайырып салды. Саятшылыққа арнап қыран құсты баптады, қыран құсты аң ұстауға баулыды.
ҚАЙЫР 3#омоним #одағай. Қайта көріскенше деген мағынада, қоштасқанда айтатын сөз.
ҚАЙЫР 4#омоним #одағай. Құп, жақсы, жарайды.
ҚАЙЫРА #үстеу. Екінші рет, қайта, қайталап; қайтадан.
ҚАЙЫРАДАН #үстеу. сөйлеу. Қайтадан.
ҚАЙЫРҒЫ #зат есім. #сөйлеу. Садақақайыр.
ҚАЙЫРҒЫШ #сын есім. Қайыра білетін, қайыра алғыш.
ҚАЙЫРҒЫШТА = #етістік. Қайыра бергіштеу, қайта-қайта қайыру.
ҚАЙЫРҒЫШТЫҚ #сын есім. Қайырып тастағыштық.
ҚАЙЫР-ДУА #зат есім. #сөйлеу. Қайыр дұға (Алла тағалаға мінажат етіп тілеген тілек).
ҚАЙЫР-ЗЕКЕТ #зат есім. #көнерген сөз. 1. діни. Мұсылман адамдар үшін сүннет болып табылатын, мал санына қарай әр үй, әр ауылдан алынатын міндетті садақа түріндегі алым. 2. Жетімжесірге, жағдайы нашарларға Алланың ризашылығы үшін берілетін тиын-тебен, садақа.
ҚАЙЫР-ИХСАН #зат есім. #көнерген сөз. Адамшылық, қайырым.
ҚАЙЫРЛА = #етістік. 1. Қайырға тап болу, саяз жерге кезігу. 2. #ауыспалы мағына. Бөгеліп қалу, шырмалу. Қайырлаған кемедей. Саяз жерге тұрып қалған кеме сияқты.
ҚАЙЫРЛАҒЫШ #сын есім. Қайырға бата бергіш, қайырлап қалғыш.
ҚАЙЫРЛАС = #етістік. Қош айтысу, қоштасу.
ҚАЙЫРЛАТ = #етістік. Саяз жерге кезіктіру, қайырға тап қылдыру.
ҚАЙЫРЛЫ 1#омоним #сын есім. 1. Қайырымды, жанға жайлы. 2. Қайыры бар, мейірімді, ізгі амалды. Қайырлы болды. Қайыры, пайдасы, көмегi тидi, мейірлi болды. Қайырлы болсын. Құтты болсын, сәтті болсын. Қайырлы бура. Келе iшіндегi құтты, тұқымы iрi аталық түйе. Қайырлы кеш. #кітабистиль. Кеш жарық (әдетте радио, телевизияда кешкілік бағдарламада тыңдарман не көрерменге, кейде ресми жағдайда кешкілік алғаш көрген адамына қарата айтылатын сәлем). Қайырлы күн. #кітабистиль. Радио, телевизия хабарларында күндізгі уақытта айтылатын сәлемдесу түрі. Қайырлы сапар [ болсын ]. #тілексөз. Жол жеңіл болсын деп сәтсапар тілеу сөзі. Қайырлы таң. #кітабистиль. Сәлеметсіз бе? (ертеңгілік бірінші көріскен адамдардың бірбірлеріне айтатын тілегі; сәлемі). Қайырлы түн. #кітабистиль. Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз (жатар алдында айтылатын тілек сөз).
ҚАЙЫРЛЫ 2#омоним #сын есім. Тайыз жері бар, қайыр кездесетін (жер).
ҚАЙЫРМА 1#омоним #зат есім. Киімнің кері қайырылған не қайтарылып тігілген жері. Қайырма жаға. Иықты жаға, кері қайтарып тастайтын жаға.
ҚАЙЫРМА 2#омоним #зат есім. #музыкалық. Әннің әр шумағынан кейін қайталанып отыратын бөлігі.
ҚАЙЫРМА 3#омоним #зат есім. Мылтықтың шаппасы орналасқан, жылжымалы бөлігі.
ҚАЙЫРМА 4#омоним #зат есім. #сөйлеу. Қарымта, есе.
ҚАЙЫРМА 5#омоним #зат есім. кәс. Соқаның топырақты аударып тастайтын қайқы жүзі, темірі.
ҚАЙЫРМАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Қайырғыштау, қайырыңқырау, бұрыңқырау.
ҚАЙЫРМАҚТАУ деген ҚАЙЫРМАЛА = #етістік. 1. Қайырғыштау, қайтармалау (мал туралы). 2. #ауыспалы мағына. Баяулату, ірку, тежеу.
ҚАЙЫРМАЛАУ деген ҚАЙЫРМАЛЫ #сын есім. 1. Қайырылатын, бүгілетін. 2. кәс. Топырақты аударып тастайтын қайқы жүзі бар.
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий