Толковый словарь казахского языка: Жық>
ЖЫБЫР-ЖЫБЫР #үстеу. Қыбырқыбыр; баяу, ақырын. // Ақырын, баяу қозғалыс. Жыбыр-жыбыр етті. Жыбырлады, қайта-қайта қозғалды.
ЖЫҚПЫЛ-ЖЫҚПЫЛ #сын есім. 1. Жыра-жыра, қалтарысқалтарыс. 2. #ауыспалы мағына. Жиналған, қордаланған. Жықпылжықпылын түгел білді. Сайсаласын, таутасын түгел таныды.
ЖЫЛАЙ-ЖЫЛАЙ #үстеу. Әбден жылап, қатты қайғырып.
ЖЫЛҒА-ЖЫЛҒА #зат есім. Бірнеше жылға, көп жылға.
ЖЫЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. Жыл сайын, жылма-жыл.
ЖЫЛДАМ-ЖЫЛДАМ #үстеу. Тез-тез, шапшаң датып.
ЖЫЛЖИ-ЖЫЛЖИ #үстеу. Ақырындап жылжып отырып.
ЖЫЛМАҢ-ЖЫЛМАҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта қылмаң-қылмаң, сумаң-сумаң еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмаң-жылмаң етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛМЫҢ-ЖЫЛМЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылмаңдаған қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмың-жылмың етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛП-ЖЫЛП #еліктеуіш сөз. Жылмақай заттың қайта-қайта жылпылдап тұрмағанын бейнелейтін сөз. Жылп-жылп етті. Жылпылдап тұрмады, лыпылдады.
ЖЫЛПЫҢ-ЖЫЛПЫҢ #еліктеуіш сөз. Жылмаңдаған, жылп-жылп еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылпың-жылпың етті. Жылпыңдады, жылпостанды.
ЖЫЛТ-ЖЫЛТ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта көрінген жарықты бейнелейтін сөз. Жылт-жылт етті. Жалт-жұлт етті, жылтырады.
ЖЫЛТЫҢ-ЖЫЛТЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылтыңдағанды, көрінгенді бейнелейтін сөз. Жылтың-жылтың етті. а) Жылтыңдады. ә) Жылмаңдады.
ЖЫМЫҢ-ЖЫМЫҢ #еліктеуіш сөз. Жымыңдап күлген қимылды бейнелейтін сөз. Жымың-жымың етті. Күлім қақты, жымыңдады. Жымың-жымың қақты. Қылмыңдады, жымыңдады.
ЖЫҢ-ЖЫҢ #зат есім. Құж-құж, у-шу.
ЖЫП-ЖЫП #үстеу. Тез-тез, көз ілеспестей. Жып-жып етті. Тез-тез сөйледі.
ЖЫПЫҚ-ЖЫПЫҚ #еліктеуіш сөз. Көздің қайта-қайта жыпылықтауын бейнелейтін сөз. Жыпық-жыпық етті. Көзін қайта-қайта ашыпжұмды, жыпықтады.
ЖЫПЫЛЫҚ-ЖЫПЫЛЫҚ : жыпылық-жыпылық етті. а) Көзі жыпылықтады. ә) Бір өшіп, бір жанып өшуге айналды.
ЖЫПЫР-ЖЫПЫР #еліктеуіш сөз. Быж-быж етіп, құж-құж қайнаған, жыпырлаған қимылды бейнелейтін сөз. Жыпыр-жыпыр етті. а) Жыпырлады, құж-құж қайнады. ә) Құжынады, қаптады.
ЖЫРА-ЖЫРА #сын есім. Бірнеше жыра, жырасы көп.
ЖЫРБЫҢ-ЖЫРБЫҢ : жырбың-жырбың етті. Орынсыз ыржақтап күлді.
ЖЫРҚ-ЖЫРҚ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жырқылдап күлген дыбысты бейнелейтін сөз. Жы р қ жырқкүлді. Қайта қайтажырқылдай берді.
ЖЫРП-ЖЫРП : жырп-жырп етті. Қайта-қайта жырпылдап, мазаны алды, тыныштық бермеді.
ЖЫРТАҢ-ЖЫРТАҢ #еліктеуіш сөз. Ыржың-ыржың етіп қылмыңдаған, жыртақтап орынсыз күлген қимылды бейнелейтін сөз. Жыртаң-жыртаң етті. Жыртақтады, қылмыңдады.
ЖЫРТЫҚ-ЖЫРТЫҚ #сын есім. Жыртылыптозған, далба-дұлба.
ЖЫРТЫҢ-ЖЫРТЫҢ #еліктеуіш сөз. Жыртыңдап күлген, тұштаңдаған қимылды бейнелейтін сөз. Жыртың-жыртың етті. Жыртыңдап күлді, тұштаңдады.
ЖЫРЫМ-ЖЫРЫМ #сын есім. 1. Жыртылыптозған, дал-дал, пәре-пәре, тілім-тілім. 2. Быт-шыт, дара-дара, бөлшек-бөлшек.
АЙЛАП-ЖЫЛДАП #үстеу. Ұзақ уақыт, көптен.
АЙЫНДА-ЖЫЛЫНДА #үстеу. Анда-санда, оқта-текте.
АҚЫН-ЖЫРАУ #зат есім. Ақындар мен жыраулар.
АҚЫН-ЖЫРШЫ #зат есім. Ақындар мен жыршы лар.
АЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. сөйлеу. Алда-жалда.
АЛЫС-ЖЫРАҚ #сын есім. Алыс, шалғай, жырақ.
АУ-ЖЫЛЫМ #зат есім. кәс. #көнерген сөз. Балық сүзетін тор; ау. Ау-жылым жайды. Ау құрды, салды.
ӘН-ЖЫР #зат есім. Өлеңдастан, ән мен жырдың жиынтығы.
ӘНШІ-ЖЫРШЫ #зат есім. Ән мен жыр өнерпаздары.
БЫҒЫ-ЖЫҒЫ #үстеу. жергілікті сөз. Ығы-жығы.
ЖАҚЫН-ЖЫРАҚ #зат есім. Алыс-жуық, алыс-жақын.
ЖАР-ЖЫРА #зат есім. Жарлауытты, жыралы жер.
ЖАТА-ЖЫҒЫЛА #үстеу. Астыүстіне түсу, бәйек болу.
ЖЫБЫР #зат есім. Қыбыр, қимыл, қозғалыс. Жыбыр етті. Жыбырлады, қимылдады, қозғалды. Жыбыр қақты. Жыбыр-жыбыр етті, жыбырлады, қозғалды.
ЖЫБЫРҚАЙ #сын есім. Ұсақ, майда, бірінебірі қосылып кеткен.
ЖЫБЫРЛА = #етістік. 1. Қимылдау, қозғалу; жыбыр-жыбыр ету. 2. Қаптау, құжынау.
ЖЫБЫРЛАҒЫШ #сын есім. Қимылдағыш, қозғалғыш.
ЖЫБЫРЛАҚ 1#омоним #сын есім. 1. Жыбыр-жыбыр еткен, кібіртіктеген. // Өнімсіз іс-әрекет, бос сандалма тірлік. 2. #ауыспалы мағына. Аузында сөз тұрмайтын, өсекші. Жыбырлақ мінез. Тұрақсыз, жеңіл мінез; аумалытөкпелі қалып-күй.
ЖЫБЫРЛАҚ 2#омоним #зат есім. в #етістік. Қойда болатын жұқпалы індет.
ЖЫБЫРЛАС = #етістік. Бірге қозғалу, қимылдау.
ЖЫБЫРЛАСУ деген ЖЫБЫРЛАТ = #етістік. Қозғалту, қимылдату, жыбыр-жыбыр еткізу.
ЖЫБЫРЛАТТЫР = #етістік. Жыбыр-жыбыр еткізу, қытықтау.
ЖЫБЫРЛАТУ деген ЖЫБЫРЛАТЫС = #етістік. Ақырын қозғасу.
ЖЫБЫРЛАУ деген ЖЫБЫРЛАУЫҚ #сын есім. 1. Жыбыр-жыбыр еткен, толқын-толқын. 2. #ауыспалы мағына. Өсекқұмар.
ЖЫБЫРШЫ = #етістік. 1. Жыбыр-жыбыр ету. 2. Жыбырлату, қышу. 3. #ауыспалы мағына. Қипақтау, сипақтау, жалтақ-жалтақ қарау.
ЖЫБЫРШЫТ = #етістік. 1. Жыбырлату. 2. #ауыспалы мағына. Ояту, әрекетке итермелеу.
ЖЫБЫСҚЫЛА = #етістік. Сыздықтау, жіңішкеру.
ЖЫБЫСҚЫЛАН = #етістік. Сыздықтану, жіңішкеру, жұқастаңдану.
ЖЫҒА [ ир. ] #зат есім. #көнерген сөз. 1. Төбесі үшкір, маңдайалды қабақ пен қасқа түскен, желке жағына мойынды айнала 11,5 қарыстай шынжырлы бау тағылған, соғыста киетін баскиім. 2. Баскиімге сәндік үшін тағылатын (шаншылатын) құс қанаты немесе алтынды, асыл тасты әшекей #зат есім. 3. Парсы шаһтарының тәждері қораздың айдарлы тарақшасы сияқты гауһар тас және шоқ қауырсынымен әшекейленген баскиімі. 4. Соғыста киетін мол әшекейлі дулыға және дулығаның мойынды қылыштан қорғайтын артқы жиегі. Жығасы жығылған жоқ. Ештеңесі кеткен жоқ. Жығасы қисайды. Бағы тайып, басына қиындық түсті. Жығасын жықты [ түсірді ]. Жауды жеңді, бағындырды.
ЖЫҒАУЫЛ #зат есім. #саятшылық. Қаршығаның мойнына тағылатын кішкене қоңырауша [ Саятқа шыққан құсбегілер қаршығасы тоғай ішіне сіңіп кетсе, сол қоңыраушаның дыбысымен іздеп тауып алады ].
ЖЫҒУ деген ЖЫҒУШЫ #зат есім. кәс. Малды жығатын адам.
ЖЫҒЫЛ = #етістік. 1. Құлау, омақасу. 2. Бір жағына қарай қисаю, жантаю, жату. 3. Күресте жеңілу, жауырыны жерге тию. 4. #ауыспалы мағына. Жеңілу, бағыну. // Келісу, сенікі жөн деу. 5. #ауыспалы мағына. Бір нәрсенің билігін сұрау, жүгіну. 6. #ауыспалы мағына. Төсек тартып жатып қалу, ауыру. 7. #ауыспалы мағына. Құлатылу, сұлатылу. 8. #ауыспалы мағына. Әбден сілелеу, ұйқыға кету. 9. #ауыспалы мағына. Отырып қалу, батпаққа бату. Жығыла жабысты. Қатты өтінді. Жығылғанға [ жығылған үстіне ] жұдырық. Сорға сор қосылып, бұрынғының үстіне жаңа бәле жабысты деген мағынада. Жығылған [ жығылып жатып ] сүрінгенге күледі. Өз мініне, өз бойына қарамай, біреуді менсінбей, мінейді, сынайды. Жығылса, жер көтереді. Не де болса тәуекел деген мағынада. Жығылып қалу. а) Жерге құлап түсу. ә) Жеңілу, жеңіліп қалу.
ЖЫҒЫЛА #үстеу. Әбден, жеріне жете; барынша.
ЖЫҒЫЛА-СҮРІНЕ = #етістік. Сүрініпқабыну, құл аптұру.
ЖЫҒЫЛТ = #етістік. Құлату, омақастыру.
ЖЫҒЫЛУ деген ЖЫҒЫЛУЛЫ #сын есім. Жығылған, жеңілген, құлаған.
ЖЫҒЫЛУШЫ #зат есім. #сөйлеу. Артта қалушы.
ЖЫҒЫЛЫҢҚЫ жүні жығылыңқы. Беті қайтқан, сағы сынған; жүзі сынық.
ЖЫҒЫЛЫП-СҮРІНІП #үстеу. 1. Бір құлап, бір тұру; сүріншектеу. 2. Әрең, зорға.
ЖЫҒЫЛЫС #зат есім. Жығылғандық, омақасқандық; жеңіліс.
ЖЫҒЫН #сын есім. жергілікті сөз. Бір топ, жиын.
ЖЫҒЫНДЫ #сын есім. жергілікті сөз. Міндетті, қарыздар.
ЖЫҒЫҢҚЫ жүні жығыңқы. Сағы сынған, беті қайтқан.
ЖЫҒЫҢҚЫРА = #етістік. Жатқызыңқырау, бір жағына қарай қисайтыңқырау.
ЖЫҒЫС = #етістік. 1. Күресте бірінбірі құлатысу, омақастырысу. 2. #ауыспалы мағына. Бірін-бірі мойындау, кезек берісу.
ЖЫҚ = #етістік. 1. Күресте қарсыласын құлату, жауырынын жерге тигізу. 2. Малды артқы оң аяғынан ұстап, арқасына қарай құлату. 3. Киіз үйдің уықкерегесін жинау, көшуге даярлау. 4. Соғыста жаралау, құлату. 5. Шалу, қапыда омақастыру. 6. #ауыспалы мағына. Біреуді жеңу, одан басым түсу, дес бермеу. 7. #ауыспалы мағына. кәс. Арықтағы немесе тоғандағы суды басқа жаққа қарай бұрып жіберу; бөгеуді ашу. 8. #ауыспалы мағына. Төмендету, жол берісу. 9. #ауыспалы мағына. Өшіру, құрту. 10. #ауыспалы мағына. Құлату, бұзу, күйрету. Жыға танымады. Шырамытқаны болмаса, дәл кім екенін білмеді; жақсы танымады. Жыға танытады. Белгі береді, өзіақ айтады. Жығыла жабысты. Қиылып өтінді, жалыныпжалпайды. Жығып айтты. #жергілікті сөз. Жарытымды жеткізді, берекелі айтты. Жығып берді. Біреуді қалай да жеңілдірді, жауының алдында масқаралады. Жығып салды. а) Құлатты, омақастырды. ә) Сойды.
ЖЫҚҚЫЗ = #етістік. Құлату, омақастыру.
ЖЫҚҚЫЗУ деген ЖЫҚПА-ЖЫҒЫЛМА #үстеу. жергілікті сөз. Орташа.
ЖЫҚПЫЛ #зат есім. 1. Ағашы, бұтасы қалың өскен жер; сай, жыра. 2. #ауыспалы мағына. Қалтарыс, бұлтарыс.
ЖЫҚПЫЛДЫ #сын есім. Жықпылы мол; жыралы, қалтарысты.
ЖЫҚПЫЛ-ЖЫРА #зат есім. Сай-сала, жыра.
ЖЫҚТЫР = #етістік. Тігілген үйдің уықтарын алып, керегесін жинату.
ЖЫҚТЫРУ деген ЖЫЛ #зат есім. 1. Он екі айлық уақыт, мерзім, мезгіл. 2. а с тр. Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Жыл артынан жыл өтті. Көп уақыт өтті. Жыл басы. а) Жылдың алғашқы айы. ә) Қолданыстағы күнтізбе бойынша қаңтар айы. б) Шығыс күнтізбесі бойынша наурыз айы. Жыл бойы. Бүкіл жыл ішінде; ұдайы, үнемі. Жылдан-жылға. Жыл өткен сайын. Жылдар – қазы. Өткен өмір сыншы деген мағынада. Жылдар озды. Уақыт өтті. Жылдар өтті. Уақыт жылжып, өмір өтті. Жыл жарымдай. Бір жылдан аса, екі жылға жуық. Жыл жылжыды. Уақыт өте берді. Жыл келді. Жаңа жыл басталды. Жыл қайырды. а) Азия халықтарында қолданылатын, ұзақтығы 12 жыл уақытпен есептелетін мүшел есебі, байырғы күнтізбелердің бір түрі. ә) Жыл есебін ескіше жасады, ай күнтізбесі бойынша есептеді. Жыл құрғатпай. Уақыт жібермей, жыл сайын. Жыл құсы. а) Қысқа қарай қоңыржай және салқын аймақтардан жылы жерлерге ұшып кететін құстар. ә) Жақсының басы; жаңалықты ендіруші, бастаушы. Жыл құсындай болды, келді. Анда-санда, аракідік келді. Жыл құсындай тартты. Зулады, кейін қайтты. Жыл мезгілдері. Аспан сферасы (эклиптика) бойымен қозғалатын Күннің көрінерлік қозғалысына және табиғаттағы маусым өзгерістеріне байланысты жылдың кезеңдерге бөлінуі. Жыл он екі ай. Жыл бойы; жылына. Жыл сайын. Әр жылда, жылда. Жыл санап. Жыл өткен сайын. Жыл санау. Үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. Жыл толды. Он екі ай өтіп, бір жыл болды. Жыл уағы. Бір жыл. Жыл шығару. #жергілікті сөз. Малды қыстан аман шығару. Жыл шықты. #жергілікті сөз. Ауыр қысты бастан өткізді. Жылын беру. #этнографиялық. Қайтыс болған адамның өмірден өткеніне бір жыл толуына орай еске алып, ас беру дестүрі. Жылын өткеру. #этнографиялық. Жылын жасау. Жыл [ күн, сағат ] санап. Жылдан-жылға, күннен-күнге, сағат сайын. Жыл соңынан жыл жетті. Талай жылдар өтті.
ЖЫЛА = #етістік. 1. Қайғыдан, реніштен, ауырғаннан көзден жас шығару. 2. Зар еңіреу, зарлау, зарлану, іштегі зарын шығару. 3. Жоқтау, дауыс шығару. 4. Өкіру, қатты жылау. 5. #ауыспалы мағына. Қайғыру. 6. #ауыспалы мағына. Қиналу, жапа шегу. 7. #ауыспалы мағына. Сағыну, іздеу. 8. #ауыспалы мағына. Еңсесі түсу. 9. #ауыспалы мағына. Шағыну. 10. #ауыспалы мағына. Қоштасу, мауқын басу. 11. #ауыспалы мағына. Аңдардың дауыс шығаруы. 12. #ауыспалы мағына. Жауын жауу. Жылағанды жұбатты [ уатты ]. Басында қайғысы бар адамды жұбатты, қамқор болды, қамқорлық жасады. Жыламаған бала, боздамаған ана қалмады. Азапқа түспеген адам қалмады, бәрі қиналды. Жыламаған балаға ас [ емшек ] бермейді. Өзі емеурін білдірмесе, жайын айтпаса, біреуге біреу қол ұшын бермейді, көмектеспейді деген мағынада. Жыламай жүр. #тілексөз. Бағың ашылсын, бақытты бол. Жылап ақты. #поэтикалық. Судың, өзен, арықтың ағуы. Жылап амандасу. Көрісу. Жылап жүрмесін. #тілексөз. Бақытты болсын. Жылап келді. қңгәлап туды, жылап туды. Жылап көрісті. Сағынып жолығысты, зарығып кездесті. Жылап қалды. Қимады, жібергісі келмеді. Жылап өтті. Қиыншылықта, кедейшілікте өмір кешті. Жыласа жасын көрмеді. Қиыншылық көргенін сезбеді.
ЖЫЛАЙ-ЖЫРЛАЙ #үстеу. Жоқтай, зарлай.
ЖЫЛАЙМАН #сын есім. сөйлеу. Жыларман.
ЖЫЛАМСЫРА = #етістік. Жылайын деу, жылауға шақ қалу.
ЖЫЛАМСЫРАУ деген ЖЫЛАМЫҚ #сын есім. жергілікті сөз. Суланған, жасау раған.
ЖЫЛАН #зат есім. 1. #зоологиялық. <лат. serpentes> Бауырымен жорғалаушылар тобына, қабыршақтылар отрядына жататын омыртқалы жәндік. 2. #ауыспалы мағына. Жамандық. 3. #ауыспалы мағына. Араға іріткі салушы, арамза, жауыз сұм (адам). // Залым, жауыз, сұм. Жылан арбап отыр. Қатты ойға кеткен адамға қарата айтылады. Жыландай белі бүгілген. Жарау ат туралы айтылады. Жылан жайлады. Жылан қаптады. Жылан жалағандай. а) Еш нәрсе жоқ, тып-типыл, тап-тақыр. ә) тап-таза, мұнтаздай. Жылан жорғалап өткендей болды. Қатты шошынды. Жылан жүріс. Аяқ басысы білінбейтін, сыбдырсыз жүріс. Жылан жүрісті. ізін білдірмейтін, зымиян әрекетті. Жылан жылы. Ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің алтыншы жылы. Жылан көз. Қарашығы тарыдай, кішкене, өткір көз. Жыланның аяғын көрген. #жергілікті сөз. Әккі, алаяқ, қу. Жылан торғайды арбап жейді. Қолға түсірудің әрқилы тәсілі бар деген мағынада айтылады. Жылан уы. Улы жыланның сілекей безінен шығатын улы #зат есім. Жылан шағып алғандай. Бірден, оқыстан шар ету. Жыланының басы қайтсын. Ішіп қансын, ашқарақтығын бассын деген мағынада.
ЖЫЛАН = #етістік. 1. Көзден жас шығару. 2. #ауыспалы мағына. Жоқжоқ деп зарлай беру, өз-өзінен бейшара болып көріну.
ЖЫЛАНБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. <лат. аnguіlla аnguіlla> Тұрқы 3 мге, салмағы 65 кгға дейін жететін, терісі тегіс, қабыршақсыз, жылан тәрізді сүйекті балықтардың бір отряды. Жыланбалық тәрізділер. #зоологиялық. <лат. аnguіllіfоrmes> Сүйекті балықтардың бір отряды.
ЖЫЛАНБАС 1#омоним #зат есім. ботаникалық. Басында жүгері тәрізді дәні бар, мысыққұйрық тектес шөп.
ЖЫЛАНБАС 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Басы жыланның басына ұқсас, үсті өте жылтыр кесіртке.
ЖЫЛАНБАС 3#омоним #зат есім. #өсімдік. <лат. Drасo-cephаlum> Еріндігүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАНБАС 4#омоним #зат есім. #этнографиялық. Көз тимесін деген ырыммен балалардың тақиясына тағатын жыланның кептірілген бас сүйегі. Жыланбас білезік. #қолөнер. Екі басын сүйірлеп, жыланның басына ұқсатып жасаған білезік түрі.
ЖЫҚПЫЛ-ЖЫҚПЫЛ #сын есім. 1. Жыра-жыра, қалтарысқалтарыс. 2. #ауыспалы мағына. Жиналған, қордаланған. Жықпылжықпылын түгел білді. Сайсаласын, таутасын түгел таныды.
ЖЫЛАЙ-ЖЫЛАЙ #үстеу. Әбден жылап, қатты қайғырып.
ЖЫЛҒА-ЖЫЛҒА #зат есім. Бірнеше жылға, көп жылға.
ЖЫЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. Жыл сайын, жылма-жыл.
ЖЫЛДАМ-ЖЫЛДАМ #үстеу. Тез-тез, шапшаң датып.
ЖЫЛЖИ-ЖЫЛЖИ #үстеу. Ақырындап жылжып отырып.
ЖЫЛМАҢ-ЖЫЛМАҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта қылмаң-қылмаң, сумаң-сумаң еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмаң-жылмаң етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛМЫҢ-ЖЫЛМЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылмаңдаған қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмың-жылмың етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛП-ЖЫЛП #еліктеуіш сөз. Жылмақай заттың қайта-қайта жылпылдап тұрмағанын бейнелейтін сөз. Жылп-жылп етті. Жылпылдап тұрмады, лыпылдады.
ЖЫЛПЫҢ-ЖЫЛПЫҢ #еліктеуіш сөз. Жылмаңдаған, жылп-жылп еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылпың-жылпың етті. Жылпыңдады, жылпостанды.
ЖЫЛТ-ЖЫЛТ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта көрінген жарықты бейнелейтін сөз. Жылт-жылт етті. Жалт-жұлт етті, жылтырады.
ЖЫЛТЫҢ-ЖЫЛТЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылтыңдағанды, көрінгенді бейнелейтін сөз. Жылтың-жылтың етті. а) Жылтыңдады. ә) Жылмаңдады.
ЖЫМЫҢ-ЖЫМЫҢ #еліктеуіш сөз. Жымыңдап күлген қимылды бейнелейтін сөз. Жымың-жымың етті. Күлім қақты, жымыңдады. Жымың-жымың қақты. Қылмыңдады, жымыңдады.
ЖЫҢ-ЖЫҢ #зат есім. Құж-құж, у-шу.
ЖЫП-ЖЫП #үстеу. Тез-тез, көз ілеспестей. Жып-жып етті. Тез-тез сөйледі.
ЖЫПЫҚ-ЖЫПЫҚ #еліктеуіш сөз. Көздің қайта-қайта жыпылықтауын бейнелейтін сөз. Жыпық-жыпық етті. Көзін қайта-қайта ашыпжұмды, жыпықтады.
ЖЫПЫЛЫҚ-ЖЫПЫЛЫҚ : жыпылық-жыпылық етті. а) Көзі жыпылықтады. ә) Бір өшіп, бір жанып өшуге айналды.
ЖЫПЫР-ЖЫПЫР #еліктеуіш сөз. Быж-быж етіп, құж-құж қайнаған, жыпырлаған қимылды бейнелейтін сөз. Жыпыр-жыпыр етті. а) Жыпырлады, құж-құж қайнады. ә) Құжынады, қаптады.
ЖЫРА-ЖЫРА #сын есім. Бірнеше жыра, жырасы көп.
ЖЫРБЫҢ-ЖЫРБЫҢ : жырбың-жырбың етті. Орынсыз ыржақтап күлді.
ЖЫРҚ-ЖЫРҚ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жырқылдап күлген дыбысты бейнелейтін сөз. Жы р қ жырқкүлді. Қайта қайтажырқылдай берді.
ЖЫРП-ЖЫРП : жырп-жырп етті. Қайта-қайта жырпылдап, мазаны алды, тыныштық бермеді.
ЖЫРТАҢ-ЖЫРТАҢ #еліктеуіш сөз. Ыржың-ыржың етіп қылмыңдаған, жыртақтап орынсыз күлген қимылды бейнелейтін сөз. Жыртаң-жыртаң етті. Жыртақтады, қылмыңдады.
ЖЫРТЫҚ-ЖЫРТЫҚ #сын есім. Жыртылыптозған, далба-дұлба.
ЖЫРТЫҢ-ЖЫРТЫҢ #еліктеуіш сөз. Жыртыңдап күлген, тұштаңдаған қимылды бейнелейтін сөз. Жыртың-жыртың етті. Жыртыңдап күлді, тұштаңдады.
ЖЫРЫМ-ЖЫРЫМ #сын есім. 1. Жыртылыптозған, дал-дал, пәре-пәре, тілім-тілім. 2. Быт-шыт, дара-дара, бөлшек-бөлшек.
АЙЛАП-ЖЫЛДАП #үстеу. Ұзақ уақыт, көптен.
АЙЫНДА-ЖЫЛЫНДА #үстеу. Анда-санда, оқта-текте.
АҚЫН-ЖЫРАУ #зат есім. Ақындар мен жыраулар.
АҚЫН-ЖЫРШЫ #зат есім. Ақындар мен жыршы лар.
АЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. сөйлеу. Алда-жалда.
АЛЫС-ЖЫРАҚ #сын есім. Алыс, шалғай, жырақ.
АУ-ЖЫЛЫМ #зат есім. кәс. #көнерген сөз. Балық сүзетін тор; ау. Ау-жылым жайды. Ау құрды, салды.
ӘН-ЖЫР #зат есім. Өлеңдастан, ән мен жырдың жиынтығы.
ӘНШІ-ЖЫРШЫ #зат есім. Ән мен жыр өнерпаздары.
БЫҒЫ-ЖЫҒЫ #үстеу. жергілікті сөз. Ығы-жығы.
ЖАҚЫН-ЖЫРАҚ #зат есім. Алыс-жуық, алыс-жақын.
ЖАР-ЖЫРА #зат есім. Жарлауытты, жыралы жер.
ЖАТА-ЖЫҒЫЛА #үстеу. Астыүстіне түсу, бәйек болу.
ЖЫБЫР #зат есім. Қыбыр, қимыл, қозғалыс. Жыбыр етті. Жыбырлады, қимылдады, қозғалды. Жыбыр қақты. Жыбыр-жыбыр етті, жыбырлады, қозғалды.
ЖЫБЫРҚАЙ #сын есім. Ұсақ, майда, бірінебірі қосылып кеткен.
ЖЫБЫРЛА = #етістік. 1. Қимылдау, қозғалу; жыбыр-жыбыр ету. 2. Қаптау, құжынау.
ЖЫБЫРЛАҒЫШ #сын есім. Қимылдағыш, қозғалғыш.
ЖЫБЫРЛАҚ 1#омоним #сын есім. 1. Жыбыр-жыбыр еткен, кібіртіктеген. // Өнімсіз іс-әрекет, бос сандалма тірлік. 2. #ауыспалы мағына. Аузында сөз тұрмайтын, өсекші. Жыбырлақ мінез. Тұрақсыз, жеңіл мінез; аумалытөкпелі қалып-күй.
ЖЫБЫРЛАҚ 2#омоним #зат есім. в #етістік. Қойда болатын жұқпалы індет.
ЖЫБЫРЛАС = #етістік. Бірге қозғалу, қимылдау.
ЖЫБЫРЛАСУ деген ЖЫБЫРЛАТ = #етістік. Қозғалту, қимылдату, жыбыр-жыбыр еткізу.
ЖЫБЫРЛАТТЫР = #етістік. Жыбыр-жыбыр еткізу, қытықтау.
ЖЫБЫРЛАТУ деген ЖЫБЫРЛАТЫС = #етістік. Ақырын қозғасу.
ЖЫБЫРЛАУ деген ЖЫБЫРЛАУЫҚ #сын есім. 1. Жыбыр-жыбыр еткен, толқын-толқын. 2. #ауыспалы мағына. Өсекқұмар.
ЖЫБЫРШЫ = #етістік. 1. Жыбыр-жыбыр ету. 2. Жыбырлату, қышу. 3. #ауыспалы мағына. Қипақтау, сипақтау, жалтақ-жалтақ қарау.
ЖЫБЫРШЫТ = #етістік. 1. Жыбырлату. 2. #ауыспалы мағына. Ояту, әрекетке итермелеу.
ЖЫБЫСҚЫЛА = #етістік. Сыздықтау, жіңішкеру.
ЖЫБЫСҚЫЛАН = #етістік. Сыздықтану, жіңішкеру, жұқастаңдану.
ЖЫҒА [ ир. ] #зат есім. #көнерген сөз. 1. Төбесі үшкір, маңдайалды қабақ пен қасқа түскен, желке жағына мойынды айнала 11,5 қарыстай шынжырлы бау тағылған, соғыста киетін баскиім. 2. Баскиімге сәндік үшін тағылатын (шаншылатын) құс қанаты немесе алтынды, асыл тасты әшекей #зат есім. 3. Парсы шаһтарының тәждері қораздың айдарлы тарақшасы сияқты гауһар тас және шоқ қауырсынымен әшекейленген баскиімі. 4. Соғыста киетін мол әшекейлі дулыға және дулығаның мойынды қылыштан қорғайтын артқы жиегі. Жығасы жығылған жоқ. Ештеңесі кеткен жоқ. Жығасы қисайды. Бағы тайып, басына қиындық түсті. Жығасын жықты [ түсірді ]. Жауды жеңді, бағындырды.
ЖЫҒАУЫЛ #зат есім. #саятшылық. Қаршығаның мойнына тағылатын кішкене қоңырауша [ Саятқа шыққан құсбегілер қаршығасы тоғай ішіне сіңіп кетсе, сол қоңыраушаның дыбысымен іздеп тауып алады ].
ЖЫҒУ деген ЖЫҒУШЫ #зат есім. кәс. Малды жығатын адам.
ЖЫҒЫЛ = #етістік. 1. Құлау, омақасу. 2. Бір жағына қарай қисаю, жантаю, жату. 3. Күресте жеңілу, жауырыны жерге тию. 4. #ауыспалы мағына. Жеңілу, бағыну. // Келісу, сенікі жөн деу. 5. #ауыспалы мағына. Бір нәрсенің билігін сұрау, жүгіну. 6. #ауыспалы мағына. Төсек тартып жатып қалу, ауыру. 7. #ауыспалы мағына. Құлатылу, сұлатылу. 8. #ауыспалы мағына. Әбден сілелеу, ұйқыға кету. 9. #ауыспалы мағына. Отырып қалу, батпаққа бату. Жығыла жабысты. Қатты өтінді. Жығылғанға [ жығылған үстіне ] жұдырық. Сорға сор қосылып, бұрынғының үстіне жаңа бәле жабысты деген мағынада. Жығылған [ жығылып жатып ] сүрінгенге күледі. Өз мініне, өз бойына қарамай, біреуді менсінбей, мінейді, сынайды. Жығылса, жер көтереді. Не де болса тәуекел деген мағынада. Жығылып қалу. а) Жерге құлап түсу. ә) Жеңілу, жеңіліп қалу.
ЖЫҒЫЛА #үстеу. Әбден, жеріне жете; барынша.
ЖЫҒЫЛА-СҮРІНЕ = #етістік. Сүрініпқабыну, құл аптұру.
ЖЫҒЫЛТ = #етістік. Құлату, омақастыру.
ЖЫҒЫЛУ деген ЖЫҒЫЛУЛЫ #сын есім. Жығылған, жеңілген, құлаған.
ЖЫҒЫЛУШЫ #зат есім. #сөйлеу. Артта қалушы.
ЖЫҒЫЛЫҢҚЫ жүні жығылыңқы. Беті қайтқан, сағы сынған; жүзі сынық.
ЖЫҒЫЛЫП-СҮРІНІП #үстеу. 1. Бір құлап, бір тұру; сүріншектеу. 2. Әрең, зорға.
ЖЫҒЫЛЫС #зат есім. Жығылғандық, омақасқандық; жеңіліс.
ЖЫҒЫН #сын есім. жергілікті сөз. Бір топ, жиын.
ЖЫҒЫНДЫ #сын есім. жергілікті сөз. Міндетті, қарыздар.
ЖЫҒЫҢҚЫ жүні жығыңқы. Сағы сынған, беті қайтқан.
ЖЫҒЫҢҚЫРА = #етістік. Жатқызыңқырау, бір жағына қарай қисайтыңқырау.
ЖЫҒЫС = #етістік. 1. Күресте бірінбірі құлатысу, омақастырысу. 2. #ауыспалы мағына. Бірін-бірі мойындау, кезек берісу.
ЖЫҚ = #етістік. 1. Күресте қарсыласын құлату, жауырынын жерге тигізу. 2. Малды артқы оң аяғынан ұстап, арқасына қарай құлату. 3. Киіз үйдің уықкерегесін жинау, көшуге даярлау. 4. Соғыста жаралау, құлату. 5. Шалу, қапыда омақастыру. 6. #ауыспалы мағына. Біреуді жеңу, одан басым түсу, дес бермеу. 7. #ауыспалы мағына. кәс. Арықтағы немесе тоғандағы суды басқа жаққа қарай бұрып жіберу; бөгеуді ашу. 8. #ауыспалы мағына. Төмендету, жол берісу. 9. #ауыспалы мағына. Өшіру, құрту. 10. #ауыспалы мағына. Құлату, бұзу, күйрету. Жыға танымады. Шырамытқаны болмаса, дәл кім екенін білмеді; жақсы танымады. Жыға танытады. Белгі береді, өзіақ айтады. Жығыла жабысты. Қиылып өтінді, жалыныпжалпайды. Жығып айтты. #жергілікті сөз. Жарытымды жеткізді, берекелі айтты. Жығып берді. Біреуді қалай да жеңілдірді, жауының алдында масқаралады. Жығып салды. а) Құлатты, омақастырды. ә) Сойды.
ЖЫҚҚЫЗ = #етістік. Құлату, омақастыру.
ЖЫҚҚЫЗУ деген ЖЫҚПА-ЖЫҒЫЛМА #үстеу. жергілікті сөз. Орташа.
ЖЫҚПЫЛ #зат есім. 1. Ағашы, бұтасы қалың өскен жер; сай, жыра. 2. #ауыспалы мағына. Қалтарыс, бұлтарыс.
ЖЫҚПЫЛДЫ #сын есім. Жықпылы мол; жыралы, қалтарысты.
ЖЫҚПЫЛ-ЖЫРА #зат есім. Сай-сала, жыра.
ЖЫҚТЫР = #етістік. Тігілген үйдің уықтарын алып, керегесін жинату.
ЖЫҚТЫРУ деген ЖЫЛ #зат есім. 1. Он екі айлық уақыт, мерзім, мезгіл. 2. а с тр. Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Жыл артынан жыл өтті. Көп уақыт өтті. Жыл басы. а) Жылдың алғашқы айы. ә) Қолданыстағы күнтізбе бойынша қаңтар айы. б) Шығыс күнтізбесі бойынша наурыз айы. Жыл бойы. Бүкіл жыл ішінде; ұдайы, үнемі. Жылдан-жылға. Жыл өткен сайын. Жылдар – қазы. Өткен өмір сыншы деген мағынада. Жылдар озды. Уақыт өтті. Жылдар өтті. Уақыт жылжып, өмір өтті. Жыл жарымдай. Бір жылдан аса, екі жылға жуық. Жыл жылжыды. Уақыт өте берді. Жыл келді. Жаңа жыл басталды. Жыл қайырды. а) Азия халықтарында қолданылатын, ұзақтығы 12 жыл уақытпен есептелетін мүшел есебі, байырғы күнтізбелердің бір түрі. ә) Жыл есебін ескіше жасады, ай күнтізбесі бойынша есептеді. Жыл құрғатпай. Уақыт жібермей, жыл сайын. Жыл құсы. а) Қысқа қарай қоңыржай және салқын аймақтардан жылы жерлерге ұшып кететін құстар. ә) Жақсының басы; жаңалықты ендіруші, бастаушы. Жыл құсындай болды, келді. Анда-санда, аракідік келді. Жыл құсындай тартты. Зулады, кейін қайтты. Жыл мезгілдері. Аспан сферасы (эклиптика) бойымен қозғалатын Күннің көрінерлік қозғалысына және табиғаттағы маусым өзгерістеріне байланысты жылдың кезеңдерге бөлінуі. Жыл он екі ай. Жыл бойы; жылына. Жыл сайын. Әр жылда, жылда. Жыл санап. Жыл өткен сайын. Жыл санау. Үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. Жыл толды. Он екі ай өтіп, бір жыл болды. Жыл уағы. Бір жыл. Жыл шығару. #жергілікті сөз. Малды қыстан аман шығару. Жыл шықты. #жергілікті сөз. Ауыр қысты бастан өткізді. Жылын беру. #этнографиялық. Қайтыс болған адамның өмірден өткеніне бір жыл толуына орай еске алып, ас беру дестүрі. Жылын өткеру. #этнографиялық. Жылын жасау. Жыл [ күн, сағат ] санап. Жылдан-жылға, күннен-күнге, сағат сайын. Жыл соңынан жыл жетті. Талай жылдар өтті.
ЖЫЛА = #етістік. 1. Қайғыдан, реніштен, ауырғаннан көзден жас шығару. 2. Зар еңіреу, зарлау, зарлану, іштегі зарын шығару. 3. Жоқтау, дауыс шығару. 4. Өкіру, қатты жылау. 5. #ауыспалы мағына. Қайғыру. 6. #ауыспалы мағына. Қиналу, жапа шегу. 7. #ауыспалы мағына. Сағыну, іздеу. 8. #ауыспалы мағына. Еңсесі түсу. 9. #ауыспалы мағына. Шағыну. 10. #ауыспалы мағына. Қоштасу, мауқын басу. 11. #ауыспалы мағына. Аңдардың дауыс шығаруы. 12. #ауыспалы мағына. Жауын жауу. Жылағанды жұбатты [ уатты ]. Басында қайғысы бар адамды жұбатты, қамқор болды, қамқорлық жасады. Жыламаған бала, боздамаған ана қалмады. Азапқа түспеген адам қалмады, бәрі қиналды. Жыламаған балаға ас [ емшек ] бермейді. Өзі емеурін білдірмесе, жайын айтпаса, біреуге біреу қол ұшын бермейді, көмектеспейді деген мағынада. Жыламай жүр. #тілексөз. Бағың ашылсын, бақытты бол. Жылап ақты. #поэтикалық. Судың, өзен, арықтың ағуы. Жылап амандасу. Көрісу. Жылап жүрмесін. #тілексөз. Бақытты болсын. Жылап келді. қңгәлап туды, жылап туды. Жылап көрісті. Сағынып жолығысты, зарығып кездесті. Жылап қалды. Қимады, жібергісі келмеді. Жылап өтті. Қиыншылықта, кедейшілікте өмір кешті. Жыласа жасын көрмеді. Қиыншылық көргенін сезбеді.
ЖЫЛАЙ-ЖЫРЛАЙ #үстеу. Жоқтай, зарлай.
ЖЫЛАЙМАН #сын есім. сөйлеу. Жыларман.
ЖЫЛАМСЫРА = #етістік. Жылайын деу, жылауға шақ қалу.
ЖЫЛАМСЫРАУ деген ЖЫЛАМЫҚ #сын есім. жергілікті сөз. Суланған, жасау раған.
ЖЫЛАН #зат есім. 1. #зоологиялық. <лат. serpentes> Бауырымен жорғалаушылар тобына, қабыршақтылар отрядына жататын омыртқалы жәндік. 2. #ауыспалы мағына. Жамандық. 3. #ауыспалы мағына. Араға іріткі салушы, арамза, жауыз сұм (адам). // Залым, жауыз, сұм. Жылан арбап отыр. Қатты ойға кеткен адамға қарата айтылады. Жыландай белі бүгілген. Жарау ат туралы айтылады. Жылан жайлады. Жылан қаптады. Жылан жалағандай. а) Еш нәрсе жоқ, тып-типыл, тап-тақыр. ә) тап-таза, мұнтаздай. Жылан жорғалап өткендей болды. Қатты шошынды. Жылан жүріс. Аяқ басысы білінбейтін, сыбдырсыз жүріс. Жылан жүрісті. ізін білдірмейтін, зымиян әрекетті. Жылан жылы. Ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің алтыншы жылы. Жылан көз. Қарашығы тарыдай, кішкене, өткір көз. Жыланның аяғын көрген. #жергілікті сөз. Әккі, алаяқ, қу. Жылан торғайды арбап жейді. Қолға түсірудің әрқилы тәсілі бар деген мағынада айтылады. Жылан уы. Улы жыланның сілекей безінен шығатын улы #зат есім. Жылан шағып алғандай. Бірден, оқыстан шар ету. Жыланының басы қайтсын. Ішіп қансын, ашқарақтығын бассын деген мағынада.
ЖЫЛАН = #етістік. 1. Көзден жас шығару. 2. #ауыспалы мағына. Жоқжоқ деп зарлай беру, өз-өзінен бейшара болып көріну.
ЖЫЛАНБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. <лат. аnguіlla аnguіlla> Тұрқы 3 мге, салмағы 65 кгға дейін жететін, терісі тегіс, қабыршақсыз, жылан тәрізді сүйекті балықтардың бір отряды. Жыланбалық тәрізділер. #зоологиялық. <лат. аnguіllіfоrmes> Сүйекті балықтардың бір отряды.
ЖЫЛАНБАС 1#омоним #зат есім. ботаникалық. Басында жүгері тәрізді дәні бар, мысыққұйрық тектес шөп.
ЖЫЛАНБАС 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Басы жыланның басына ұқсас, үсті өте жылтыр кесіртке.
ЖЫЛАНБАС 3#омоним #зат есім. #өсімдік. <лат. Drасo-cephаlum> Еріндігүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАНБАС 4#омоним #зат есім. #этнографиялық. Көз тимесін деген ырыммен балалардың тақиясына тағатын жыланның кептірілген бас сүйегі. Жыланбас білезік. #қолөнер. Екі басын сүйірлеп, жыланның басына ұқсатып жасаған білезік түрі.
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий