Толковый словарь казахского языка: Батырт>
БАТЫРА-БАТЫРА #үстеу. Нығапнығап, қадапқадап, қатты-қатты.
БАТЫРЫП-БАТЫРЫП #үстеу. Батылбатыл, қатты-қатты айтып, шымбайына тиіп.
БАТЫР 1#омоним #зат есім. 1. Ел қамы үшін жаумен шайқаста ерлік көрсеткен қаһарман адам, елін сүйетін ержүрек азамат. 2. #тарихи. Дәстүрлi қазақ қоғамында әскери жорықтарда жеке ерліктерi үшін құрметтi атаққа ие болып, ел басқару iсіне де араласу құқығын иемденген әлеуметтік жік өкілi. 3. Ел қорғаудағы асқан батырлығы, әскери жорықтардағы ерекше ерлігi үшін берілетін атақ. 4. Соғыс, шайқас ұрыстардағы жауынгер, ұрысшеберi. 5. #жағымсыз. Көзсіз ерлік, қатыгездік иесi, «барып кел, шауып келге» тұратын адам. 6. жағымды. Бiреудi мадақтау, көтермелеу, дәріптеу, қошеметтеу мәнінде айтылытын сөз. 7. #сөйлеу. эксп. Бiреудi кемсіну, менсінбеу, мысқылдау мағынасында айтылатын сөз. Батыр аңқау [ аңғал ]. Батырлар аңғырт, қам сыз келедi деген мағынадағы сөз. Батыр бастас болады. Батырдың мүддесi, тілегi бір, мақсаты ортақ. Батыр [ ер ] болсаң бопсаға шыда! Ер болсаң, сырттай жасалған сеске шыда, қандай қиындық (БӘЛЕ-ЖАЛА ) болса да төзіп бақ деген мағынада. Батырдан сауға, мергеннен сыралғы. #этнографиялық. Батырдан араша, мер геннен олжа сұра. Батырды бәрекелдi өлтіредi. Мақтаншақтық ер адамның түбіне жетедi. Батыр қандас. Намысы бір, қанды көйлек жолдас, майдандас. Батырлар жыры. әдеб. Халық тарихындағы елi мен жерін басқыншы жаудан қорғаған батырлардың ерлік iстерін жырлаған фольклорлық шығарма, ұзақ дастан. Батыр тұлғалы [ пішіндi ]. Зор денелi, сом тұлғалы, алпамсадай.
БАТЫР 2#омоним #сын есім. 1. Ержүрек, қайтпас қайсар, өжет. 2. #ауыспалы мағына. Батыл, өткір, тайсалмайтын. 3. #жағымсыз. Қаскөй, есер. Батыр ана. қоғ. әлеум. Көп бала туып, өсіріп тәрбиелеген анаға мемлекет тарапынан берілетін жоғары ресми атақ, ардагер ана. Батыр Ана ордені. #тарихи. советизм. Кеңес дәуірі тұсындағы Отан қорғаудағы ерекше ерлігі үшін әйелдерге берілетін орден. Батыр жігіт. Ержүрек, күшті, батыл жігіт. Батыр қала. сов. Ұлы Отан соғысында немісфашист басқыншыларымен шайқаста халқы ерлік, қаһармандық көрсеткен қалаларға берілген жоғары атақ. Батыр ой. Батыл, өткір пікір.
БАТЫР 3#омоним #зат есім. #өсімдік. Шөлдi, шөлейттi, сортаң жерде өсетін шөп.
БАТЫР 4#омоним = #етістік. 1. Суға, өзен, көл, теңіздің түбіне қарай түсіру, бойлату, түсіру. 2. Суға, сұйық затқа салу, малу. 3. Үшкір, өткір қаруды сұғу, тығу. 4. Жерге кіргізу, енгізу. 5. Бiр нәрсемен итеріп, денеге дақ, таңба түсіру. Батыра айтты [ сөйледi ]. Қатты айтты, жанына тидіріп, тиетіндей етіп сөйледi.
БАТЫРАҚ 1#омоним #зат есім. #тарихи. 1. Ресейде 1917 жылға дейін болған жеке шаруашылық иелеріне, әдетте помещиктерге жалданатын ауылшаруашылық жұмысшысы. 2. Кеңестік заманда Қазан төңкерісіне дейін байқұлақтардың езгісіндегi қаналушы тап өкілi ретінде танылған әлеуметтік жіктің құрамындағы жалдамалы жұмысшылардан тұратын топ. 3. Ауылдағы жалдамалы жұмысшы. Батырақ болу. Бiреудің қоластына жалданып жұмысқа тұру, жалдамалы жұмыспен күнелту.
БАТЫРАҚ 2#омоним #зат есім. Белгi үшін ұшына жібек шаршы байлаған таяқ.
БАТЫРАҚКОМ #зат есім. сов. ХХ ғасырдың 2030 жылдардағы Кеңес үкіметi тұсындағы кедейлерден құралған қоғамдық ұйым, батырақтар комитетi.
БАТЫРАҚТЫҚ #зат есім. Жалданушылық, жалдамалы жұмыс iстеушілік. Батырақтық iстедi. Бiреудің қоластына жұмыс iстеуге жалданды, ауылшаруашылық жұмысқа жалданып күнелттi.
БАТЫР-БАҒЛАН #зат есім. Ел қамын ойлайтын, ер-азамат пен әлеуметтік мәртебесi жоғары ауқатты топтың жастары.
БАТЫР-БАЛУАН #зат есім. Әрi батыр, әрi балуан.
БАТЫРБАСЫ #зат есім. #әскери сөз. Түркi халықтарында ертеде қолданылған таңдаулы батырлардан iріктелген әскери топтың басшысы, әскербасылық атақ.
БАТЫР-БҰТЫР елiк. Мылтықтың атылған дауысына ұқсас сатыр-сұтыр, сарт-сұрт еткен дыбысты бейнелейтін сөз.
БАТЫРҒЫ 1#омоним #зат есім. Ірi қараның жіліншік сүйегін жарып, бірұшын сүйір әрi қайқылау етіп егеп, ұзындығын бір сүйем етіп жасаған өрімшi, терішi пайдаланатын құрал.
БАТЫРҒЫ 2#омоним #зат есім. Қармақты су түбіне батыруға арналған құйма қорғасын.
БАТЫРҒЫШ #зат есім. #техникалық. Қозғалтқыштарды жүргізгенде iске қосатын карбюратордағы тетік.
БАТЫРДАЙ #сын есім. Батыр сияқты.
БАТЫРЕКЕ #зат есім. эксп. 1. Ертеректегi қазақ қоғамындағы әлеуметтік жік өкілi ретіндегi батырға қарата құрметтеу нышанымен айтылатын қаратпа атауыш. 2. Ержүрек, қаһарман адамға қарата айтылатын құрметтеу нышанындағы сөз. 3. Өзін зор санаған, біреудi жақтырмай, мінегенде қолданылатын қаратпа сөз.
БАТЫРЛА 1#омоним = #етістік. Батырбатыр ету, сатырлау.
БАТЫРЛА 2#омоним = #етістік. Батыр, батырекелеп қолпаштау.
БАТЫРЛАН = #етістік. Батылдану, қайраттану, жігерлену.
БАТЫРЛАНДЫР = #етістік. Қайраттандыру, жігерлендіру.
БАТЫРЛАНДЫРУБ атырландыретістігінің қимыл атауы.
БАТЫРЛАНУ деген БАТЫРЛАТ = #етістік. 1. Тарсылдату, сатырлату (мылтық туралы). 2. Сатыркүтір еткізу, күлталқан ету. 3. Қатыр-құтыр шайнату, қашыр-құшыр еткізу.
БАТЫРЛАТУ деген БАТЫРЛАУ 1#омоним #сын есім. Өжеттеу, жігерлілеу, батылдау.
БАТЫРЛАУ 2#омоним деген БАТЫРЛЫҚ #зат есім. 1. Батыр болушылық, батыр атанушылық. 2. Ержүректік, батылдық, өжеттік. Батырлық ертегілер. әдеб. Басты тақырыбы – қаһармандықпен сүйгеніне үйлену, небір алып құбыжық, жалмауыздармен күресу және ру, тайпа, бүкіл ел үшін кек алу туралы баяндалатын ертегi жанрының бір түрi. Батырлық жырлар. әдеб. Халық өмірінің бір дәуіріндегi тарихи оқиғаларды қамти отырып сол тарихи кезеңдегi батырлардың сыртқы жауға қарсы ерлік күресi көркемдік тұрғыдан суреттелетін эпостық жырлар, батырлар жыры. Батырлық салт. #этнографиялық. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әскери өнерге тән дәстүр. Батырлық #эпостық. әдеб. Батырлық жырлар.
БАТЫРМА 1#омоним #зат есім. #қолөнер. Ағаш, темір, былғары бетіне салатын ою-өрнек; бедер.
БАТЫРМА 2#омоним #зат есім. #медициналық. Уқалаудың бір түрi.
БАТЫРМА #зат есім. #информатикалық. Аппаратурадағы перне.
БАТЫРМАЛЫ батырмалы қондырғы. #малшаруашылық. Қой тоғытатын қондырғы.
БАТЫРСУ деген БАТЫРСЫ = #етістік. 1. эксп. кекесін. Өзін батыр сезіну, көңілін сенімділік билеу. 2. Батыр болғансу, өжет, күштімсіну.
БАТЫРСЫМАҚ #сын есім. эксп. кекесін. Батыр болып көрінген, жалған батыр.
БАТЫРСЫН = #етістік. Өзін ер санап өжетсіну, батыр болғансу.
БАТЫРСЫНУ деген БАТЫРТ = #етістік. Бiр нәрсеге байлаттыру, матырту, енгіздіру, кіргіздіру.
БАТЫРТУ деген БАТЫРУ 1#омоним #зат есім. #қолөнер. Жиһаздарға, үй бұйымдарына, қол өнерi арқылы жасалған заттарға салынған бедер, батырғы.
БАТЫРУ 2#омоним деген БАТЫРУШЫ #зат есім. Батырып жіберушi.
БАТЫРША #үстеу. Батырға ұқсап.
БАТЫРШЫЛЫҚ #зат есім. Батырлыққа барушылық, батылдық, тәуекел жасаушылық.
БАТЫРЫЛ = #етістік. Малыну, сұғылу.
БАТЫРЫЛУ деген БАТЫРЫМСУ деген БАТЫРЫМСЫ = #етістік. Өзінше батыр болғансу, батыр сияқтану.
БАТЫРЫҢҚЫРА = #етістік. Батыра түсу.
БАТЫРЫС = #етістік. 1. Бiр нәрсенi батыруға қолғабыс тигізу. 2. Бiрін-бірi батыра түсу.
БАТЫРЫСУ деген БИ-БАТЫР #зат есім. Әрi батыр, әрi би.
ШЫРША-БАТЫР #зат есім. окказ. #бейнелі сөзқолданыс. Шыршаның барлық мезгілде өзгермейтін жасылдығы туралы көркем образ.
БАТЫРЫП-БАТЫРЫП #үстеу. Батылбатыл, қатты-қатты айтып, шымбайына тиіп.
БАТЫР 1#омоним #зат есім. 1. Ел қамы үшін жаумен шайқаста ерлік көрсеткен қаһарман адам, елін сүйетін ержүрек азамат. 2. #тарихи. Дәстүрлi қазақ қоғамында әскери жорықтарда жеке ерліктерi үшін құрметтi атаққа ие болып, ел басқару iсіне де араласу құқығын иемденген әлеуметтік жік өкілi. 3. Ел қорғаудағы асқан батырлығы, әскери жорықтардағы ерекше ерлігi үшін берілетін атақ. 4. Соғыс, шайқас ұрыстардағы жауынгер, ұрысшеберi. 5. #жағымсыз. Көзсіз ерлік, қатыгездік иесi, «барып кел, шауып келге» тұратын адам. 6. жағымды. Бiреудi мадақтау, көтермелеу, дәріптеу, қошеметтеу мәнінде айтылытын сөз. 7. #сөйлеу. эксп. Бiреудi кемсіну, менсінбеу, мысқылдау мағынасында айтылатын сөз. Батыр аңқау [ аңғал ]. Батырлар аңғырт, қам сыз келедi деген мағынадағы сөз. Батыр бастас болады. Батырдың мүддесi, тілегi бір, мақсаты ортақ. Батыр [ ер ] болсаң бопсаға шыда! Ер болсаң, сырттай жасалған сеске шыда, қандай қиындық (БӘЛЕ-ЖАЛА ) болса да төзіп бақ деген мағынада. Батырдан сауға, мергеннен сыралғы. #этнографиялық. Батырдан араша, мер геннен олжа сұра. Батырды бәрекелдi өлтіредi. Мақтаншақтық ер адамның түбіне жетедi. Батыр қандас. Намысы бір, қанды көйлек жолдас, майдандас. Батырлар жыры. әдеб. Халық тарихындағы елi мен жерін басқыншы жаудан қорғаған батырлардың ерлік iстерін жырлаған фольклорлық шығарма, ұзақ дастан. Батыр тұлғалы [ пішіндi ]. Зор денелi, сом тұлғалы, алпамсадай.
БАТЫР 2#омоним #сын есім. 1. Ержүрек, қайтпас қайсар, өжет. 2. #ауыспалы мағына. Батыл, өткір, тайсалмайтын. 3. #жағымсыз. Қаскөй, есер. Батыр ана. қоғ. әлеум. Көп бала туып, өсіріп тәрбиелеген анаға мемлекет тарапынан берілетін жоғары ресми атақ, ардагер ана. Батыр Ана ордені. #тарихи. советизм. Кеңес дәуірі тұсындағы Отан қорғаудағы ерекше ерлігі үшін әйелдерге берілетін орден. Батыр жігіт. Ержүрек, күшті, батыл жігіт. Батыр қала. сов. Ұлы Отан соғысында немісфашист басқыншыларымен шайқаста халқы ерлік, қаһармандық көрсеткен қалаларға берілген жоғары атақ. Батыр ой. Батыл, өткір пікір.
БАТЫР 3#омоним #зат есім. #өсімдік. Шөлдi, шөлейттi, сортаң жерде өсетін шөп.
БАТЫР 4#омоним = #етістік. 1. Суға, өзен, көл, теңіздің түбіне қарай түсіру, бойлату, түсіру. 2. Суға, сұйық затқа салу, малу. 3. Үшкір, өткір қаруды сұғу, тығу. 4. Жерге кіргізу, енгізу. 5. Бiр нәрсемен итеріп, денеге дақ, таңба түсіру. Батыра айтты [ сөйледi ]. Қатты айтты, жанына тидіріп, тиетіндей етіп сөйледi.
БАТЫРАҚ 1#омоним #зат есім. #тарихи. 1. Ресейде 1917 жылға дейін болған жеке шаруашылық иелеріне, әдетте помещиктерге жалданатын ауылшаруашылық жұмысшысы. 2. Кеңестік заманда Қазан төңкерісіне дейін байқұлақтардың езгісіндегi қаналушы тап өкілi ретінде танылған әлеуметтік жіктің құрамындағы жалдамалы жұмысшылардан тұратын топ. 3. Ауылдағы жалдамалы жұмысшы. Батырақ болу. Бiреудің қоластына жалданып жұмысқа тұру, жалдамалы жұмыспен күнелту.
БАТЫРАҚ 2#омоним #зат есім. Белгi үшін ұшына жібек шаршы байлаған таяқ.
БАТЫРАҚКОМ #зат есім. сов. ХХ ғасырдың 2030 жылдардағы Кеңес үкіметi тұсындағы кедейлерден құралған қоғамдық ұйым, батырақтар комитетi.
БАТЫРАҚТЫҚ #зат есім. Жалданушылық, жалдамалы жұмыс iстеушілік. Батырақтық iстедi. Бiреудің қоластына жұмыс iстеуге жалданды, ауылшаруашылық жұмысқа жалданып күнелттi.
БАТЫР-БАҒЛАН #зат есім. Ел қамын ойлайтын, ер-азамат пен әлеуметтік мәртебесi жоғары ауқатты топтың жастары.
БАТЫР-БАЛУАН #зат есім. Әрi батыр, әрi балуан.
БАТЫРБАСЫ #зат есім. #әскери сөз. Түркi халықтарында ертеде қолданылған таңдаулы батырлардан iріктелген әскери топтың басшысы, әскербасылық атақ.
БАТЫР-БҰТЫР елiк. Мылтықтың атылған дауысына ұқсас сатыр-сұтыр, сарт-сұрт еткен дыбысты бейнелейтін сөз.
БАТЫРҒЫ 1#омоним #зат есім. Ірi қараның жіліншік сүйегін жарып, бірұшын сүйір әрi қайқылау етіп егеп, ұзындығын бір сүйем етіп жасаған өрімшi, терішi пайдаланатын құрал.
БАТЫРҒЫ 2#омоним #зат есім. Қармақты су түбіне батыруға арналған құйма қорғасын.
БАТЫРҒЫШ #зат есім. #техникалық. Қозғалтқыштарды жүргізгенде iске қосатын карбюратордағы тетік.
БАТЫРДАЙ #сын есім. Батыр сияқты.
БАТЫРЕКЕ #зат есім. эксп. 1. Ертеректегi қазақ қоғамындағы әлеуметтік жік өкілi ретіндегi батырға қарата құрметтеу нышанымен айтылатын қаратпа атауыш. 2. Ержүрек, қаһарман адамға қарата айтылатын құрметтеу нышанындағы сөз. 3. Өзін зор санаған, біреудi жақтырмай, мінегенде қолданылатын қаратпа сөз.
БАТЫРЛА 1#омоним = #етістік. Батырбатыр ету, сатырлау.
БАТЫРЛА 2#омоним = #етістік. Батыр, батырекелеп қолпаштау.
БАТЫРЛАН = #етістік. Батылдану, қайраттану, жігерлену.
БАТЫРЛАНДЫР = #етістік. Қайраттандыру, жігерлендіру.
БАТЫРЛАНДЫРУБ атырландыретістігінің қимыл атауы.
БАТЫРЛАНУ деген БАТЫРЛАТ = #етістік. 1. Тарсылдату, сатырлату (мылтық туралы). 2. Сатыркүтір еткізу, күлталқан ету. 3. Қатыр-құтыр шайнату, қашыр-құшыр еткізу.
БАТЫРЛАТУ деген БАТЫРЛАУ 1#омоним #сын есім. Өжеттеу, жігерлілеу, батылдау.
БАТЫРЛАУ 2#омоним деген БАТЫРЛЫҚ #зат есім. 1. Батыр болушылық, батыр атанушылық. 2. Ержүректік, батылдық, өжеттік. Батырлық ертегілер. әдеб. Басты тақырыбы – қаһармандықпен сүйгеніне үйлену, небір алып құбыжық, жалмауыздармен күресу және ру, тайпа, бүкіл ел үшін кек алу туралы баяндалатын ертегi жанрының бір түрi. Батырлық жырлар. әдеб. Халық өмірінің бір дәуіріндегi тарихи оқиғаларды қамти отырып сол тарихи кезеңдегi батырлардың сыртқы жауға қарсы ерлік күресi көркемдік тұрғыдан суреттелетін эпостық жырлар, батырлар жыры. Батырлық салт. #этнографиялық. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әскери өнерге тән дәстүр. Батырлық #эпостық. әдеб. Батырлық жырлар.
БАТЫРМА 1#омоним #зат есім. #қолөнер. Ағаш, темір, былғары бетіне салатын ою-өрнек; бедер.
БАТЫРМА 2#омоним #зат есім. #медициналық. Уқалаудың бір түрi.
БАТЫРМА #зат есім. #информатикалық. Аппаратурадағы перне.
БАТЫРМАЛЫ батырмалы қондырғы. #малшаруашылық. Қой тоғытатын қондырғы.
БАТЫРСУ деген БАТЫРСЫ = #етістік. 1. эксп. кекесін. Өзін батыр сезіну, көңілін сенімділік билеу. 2. Батыр болғансу, өжет, күштімсіну.
БАТЫРСЫМАҚ #сын есім. эксп. кекесін. Батыр болып көрінген, жалған батыр.
БАТЫРСЫН = #етістік. Өзін ер санап өжетсіну, батыр болғансу.
БАТЫРСЫНУ деген БАТЫРТ = #етістік. Бiр нәрсеге байлаттыру, матырту, енгіздіру, кіргіздіру.
БАТЫРТУ деген БАТЫРУ 1#омоним #зат есім. #қолөнер. Жиһаздарға, үй бұйымдарына, қол өнерi арқылы жасалған заттарға салынған бедер, батырғы.
БАТЫРУ 2#омоним деген БАТЫРУШЫ #зат есім. Батырып жіберушi.
БАТЫРША #үстеу. Батырға ұқсап.
БАТЫРШЫЛЫҚ #зат есім. Батырлыққа барушылық, батылдық, тәуекел жасаушылық.
БАТЫРЫЛ = #етістік. Малыну, сұғылу.
БАТЫРЫЛУ деген БАТЫРЫМСУ деген БАТЫРЫМСЫ = #етістік. Өзінше батыр болғансу, батыр сияқтану.
БАТЫРЫҢҚЫРА = #етістік. Батыра түсу.
БАТЫРЫС = #етістік. 1. Бiр нәрсенi батыруға қолғабыс тигізу. 2. Бiрін-бірi батыра түсу.
БАТЫРЫСУ деген БИ-БАТЫР #зат есім. Әрi батыр, әрi би.
ШЫРША-БАТЫР #зат есім. окказ. #бейнелі сөзқолданыс. Шыршаның барлық мезгілде өзгермейтін жасылдығы туралы көркем образ.
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий