Толковый словарь казахского языка: Қары>
ҚАРАҢ-ҚАРАҢ : қараң-қараң етті. Қараңдап, қарауытып көрінді.
ҚАРҒИ-ҚАРҒИ #үстеу. Қайта-қайта қарғып, секіресекіре.
ҚАРҒЫП-ҚАРҒЫП #үстеу. Қайта-қайта қарғып, секіріп.
ҚАРҚ-ҚАРҚ #еліктеуіш сөз. Қарқылдаған дауысты бейнелейтін сөз. Қарқ-қарқ етті. а) Бірнеше рет қарқылдады (қарға). ә) Қатты жүргендіктен тоқ жылқының қарнынан құрққұрқ деген дыбыс шығуы. Қарқ-қарқ күлді. Қатты дауыстап күлді, қарқылдады.
ҚАРС-ҚАРС : қарс-қарс айырды. Қарсылдатып қақ бөлді.
ҚАРШ-ҚАРШ #еліктеуіш сөз. Қарш-қарш еткен дыбысты бейнелейтін сөз.
ҚАРЫМ-ҚАРЫМ #сын есім. жергілікті сөз. Үйілімүйілім, белбел.
ҚАРЫН-ҚАРЫН #зат есім. Бірнеше қарын; көп, мол.
АҒАЙЫНДЫ-ҚАРЫНДАС #зат есім. Бiрге туған, туыс бауырлар, ағақарындастар.
АҒАЛЫ-ҚАРЫНДАСТЫ #сын есім. Ағасы мен қарындасы бар, ағайынды.
АҚ-ҚАРА #зат есім. 1. Ақ, қара түстi. 2. #ауыспалы мағына. Істің ақиқаты, өтірікшыны, жалғанрасы, адаларамы, оңтерісi. Аққараны [ ақ, қараны ] айырды. а) Хат таныды, сауатын ашты. ә) Істің оңтерісін, дұрысы мен қисығын, жақсыжаманын таныды. Аққараны [ ақтықараны ] таныды. Жақсыжаманды айырды, оң мен солын таныды, көзi ашылды. Аққарасын ажыратты. Істің дұрысы мен бұрысын, жөнін, мәселенің мәнжайын дұрыс анықтап түсіне білдi.
АҚСАҚАЛ-ҚАРАСАҚАЛ #зат есім. #этнографиялық. Елдің құрметтi қариялары мен орта жастағы сыйлы еразаматтары.
АҚТЫ-ҚАРА #зат есім. #сөйлеу. Ақ-қара. Ақтықарасын айырды. Оңтерісін, дұрысбұрысын анықтады.
АҚТЫЛЫ-ҚАРАЛЫ #сын есім. Аққарасы ара лас.
АПА-ҚАРЫНДАС #зат есім. Туған я туыстас келетін әйел адамдар.
АПТЫҒЫС-ҚАРБАЛАС #сын есім. Жүйесіз, асығыс-үсігіс.
БАРЫМТА-ҚАРЫМТА #зат есім. Барымта және барымталап әкететін мал артық болғанда қарсы жақтың құнды қайтару үшін жасаған әрекеттерінің жалпы атауы.
БАУЫР-ҚАРЫНДАС #зат есім. Ағайын-туыс, жақын-жұрағат, көпшілік.
БОРЫШ-ҚАРЫЗ #зат есім. Қарыз, бересi.
БОРЫШ-ҚАРЫШ #зат есім. #сөйлеу. 1. Берешек, қарыз, бересінің жинақтық атауы. 2. Биік міндеттер мен рухани парыздар.
БӨРІ-ҚАРЫ #зат есім. Қасқыр т.б. жалпы атауы.
ЕРСЕҢ-ҚАРСАҢ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы, арлыберлі.
ЕРСІ-ҚАРСЫ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛ-ҚАРСЫ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛ-ҚАРСЫЛ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛІ-ҚАРСЫЛЫ #үстеу. 1. Ілгері-кейінді, ерліберлі. // қарама-қарсы, бетпе-бет. 2. Олай-бұлай, айқыш-ұйқыш. 3. #ауыспалы мағына. Әрліберлі, алай-дүлей.
КӘСІП-ҚАРАКЕТ #зат есім. Кәсіп, іс-әрекет.
КӨЗДІ-ҚАРАҚТЫ #сын есім. Көп білетін, құлағы түрік, көзі ашық.
КӨЗ-ҚАРАҚ #зат есім. Көретін де, қарайтын да қабілетке ие адамның дене мүшесі қос жанар.
КІСІ-ҚАРА #зат есім. Кiсi-қолаң, қараңдаған әртүрлi адам.
ҚАҒАЗ-ҚАРЫНДАШ #зат есім. Қағаз бен қарындаш сияқты жазу-сызу құралдары.
ҚАЗЫ-ҚАРТА #зат есім. #этнографиялық. тамақ өнеркəсібі. Жылқының қадірлі саналатын қазысы мен қартасы.
ҚАМ-ҚАРЕКЕТ #зат есім. 1. Жай-жағдай. 2. Амаләрекет, айла-шарғы.
ҚАП-ҚАРА #сын есім. 1. Қараның қарасы, тым қара (түс). 2. Көзге түрткісіз, ештеңе көрінбейтін (түн). 3. Күйе-күйе. 4. #ауыспалы мағына. Түнерген, түксиген (бұлт, тау т.б.). 5. #ауыспалы мағына. Жаман, арам. 6. #ауыспалы мағына. Сұрықсыз, тұнжыр // Ауыртпалық, қиыншылық. // 7. #ауыспалы мағына. Қатты, мұздай.
ҚАП-ҚАРАҢҒЫ #сын есім. 1. Көзге түртсе көргісіз, ештеңе көрінбейтін. 2. #ауыспалы мағына. Сұрықсыз, жабырыңқы.
ҚАР 1#омоним #зат есім. 1. Қыста жауатын мақтаға ұқсас, ұлпаланған, ақ түсті жауын. 2. #термин. Атмосферадан түсетін әртүрлі пішінді ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Қар басты. Қар үздіксіз жауып, жерді көмкеріп тастады, көп жауды. Қар бекідi. Қар қатайды. Қар бұзар. #поэтикалық. Тұяғы берік мініс ат. Қарды қапты. Омақаса құлады, мерт болды. Қар жамылды. а) Күн суытып қар түсті. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Шашқа ақ түсті, ағарды. Қар жамылып, мұз жастанды [ қар жастанып, мұз төсенді, қар құшақтап, мұз сүйді ]. Ауыр азап шекті, қиыншылық көрді. Қар жауды. Аспаннан жерге қар ұшқындап, жапалақтап түсе бастады. Қар жаумай, қазан ұрмай. Ел аман, жұрт тынышта, еш қауіп жоқта, қапелімде. Қар кетпес. Үнемі қарлы болып тұрады, биік шың деген мағынада. Қар құшақтап, мұз сүйді. Қыс көзі қырауда түзде болды, ауыр қиыншылық, азап көрді. Қар лақтырды. Қарды қолмен домалақтап алып атты. Қар оранды. #бейнелі сөзқолданыс. Қар қалың жауды. Қар тебу. Қыста жайылымға шығатын малдың тұяғымен қарды аршып, шөп тауып жеуі. Қар тепті. Мал қардың астынан шөпті аршып жеді. Қар тоқтатты. егіншар. Топырақтағы ылғал қорын арттыру және ондағы өсімдіктерге (күздік дақылдар, көпжылдық шөптер) жылы жағдай туғызу үшін егістікке қар жинады. Қар [ мұз ] төсеніп, мұз [ қар ] жастанды. Үнемі бейнет шекті, қиыншылыққа төзді. Қар түсті. Қар жауды. Қар үлпегі. Әртүрлі, көбінесе алтыбұрышты пластинка және алты сәулелі жұлдызша пішінді болып келетін, мұз кристалдары түріндегі қатты атмосфералық жауын-шашын.
ҚАР 2#омоним #зат есім. 1. #сөйлеу. Қары (қолдың білек пен иық аралығы). 2. #этнографиялық. 3040 смдей, адам қарындай болатын халықтық өлшем. 3. #ауыспалы мағына. Қол. Қарына тартты. Туғантуысқанына, тамыртанысына бұрды, әділдіктен тайды. Қары талды [ салдырады, үзілді ]. Қолы талды, шаршады.
ҚАР 3#омоним #зат есім. #этнографиялық. Уықтың керегеге бекітілетін жуан дау жағы.
ҚАР 4#омоним #сын есім. Жеңілтек мінезді, жеңіл жүрісті (әйел). // Сорлы, бейшара, жезөкше деген мағынада әйел баласына қаратыла айтылады.
ҚАРА 1#омоним #зат есім. 1. Дәл не екені айқын емес, қарайып көрінген нәрсе; қарайған. 2. Аумақ, көлем, сан, мөлшер, шама. 3. Жобасы, нобайы, пошымы, түрі. 4. Жеке басы, өз басы. 5. Қарапайым, халық арасынан шыққан адам, қараша, халық, бұқара. 6. ірі мал: жылқы, түйе, сиыр. 7. Ес, серік, тірек, сүйеу. 8. #ауыспалы мағына. #мифологиялық. Жын, әбілет. Қара албасты. а) Нағыз албасты; албастының мықтысы. ә) дисфем. Зор, күшті, дүлей. б) #мифологиялық. Жындардың ішіндегі адамға зияны өте көп, ең зияндысы. в) #мифологиялық. Қараңғылық, қара ниет, қара күштің символы. Қара аруақ. #мифологиялық. Киелі, қасиетті аруақ, атабабаның әріден келе жатқан киелi рухы. Қара базар. #сөйлеу. Жайма базар, қан базар, құмбыл базар. Қара басқыр! қарғыс. Ісің оңбасын, жолың болмасын деген мағынадағы қарғыс сөз. Қара бассын! #қарғыс сөз. Жолың болмасын, қырсық шалсын деген мағынада. Қара басты. а) Адасты, жаңылды. ә) Жолы, болмады, iсi оңбады. Қара бастың қамы. Жеке басының жайы. Қара бастың қамын жеді [ ойлады ]. Өзінің ғана пайдасын көздеді, өзінен өңгенің қамын ойламады. Қара басы. а) Өзі, жеке болмысы. ә) Жай бұқара, қарапайым халық мағынасында. б) Соқа, жеке басы, тек өзі. Қара басын күйттедi. Өз жағдайын ғана ойлады. Қара басын қайттады [ күйттеді, көкседі ]. Басын алып қашты, өз амандығын ойлады. Қара [ қарақан қара ] басыңа көрінгір! қарғыс. Жаманшылықты тек өзің ғана көр деген мағынада. Қара басы үшін қам жеді. Өзінің ғана пайдасын көздеді, өзінен өңгенің қамын ойламады. Қара болды. Сүйеніш, медеу, алданыш болды. Қара бұқара. Қалың ел, қарапайым халық, еңбекші халық. Қара [ адал қара ] бітпеген. Тақыр кедей, адалға қарасы жоқ. Қараға [ қарасына ] ерді. Топқа, дүрмекке қосылды, соңына ерді. Қарадан туды. #этнографиялық. көнерген сөз. Қара бұқара ішінен шықты, тумысында ақсүйек емес. Қара көбейтті. Санын арттырды; қолынан келері болмаса да, көпшілікке қосылып жүрді. Қара көрді. Ес санады, пана тұтты. Қара көрмегір! #қарғыс сөз. Тұлдырсыз қалғыр, түк көрмегір! Қара көрсетті. а) Жырақтан көзге түсті. ә) Бой көрсетті, көрінді, көзге түсті. Қара көрінді. а) Бірдеңенің қарасы байқалды, қараңдап көзге түсті. ә) Қара басты, жаманшылыққа душар болды. б) Әйтеуір серік болды. Қара қазақ. а) Хан, төре тұқымынан емес, қарапайым қазақ. ә) Кедей, бұқара қазақ. Қара қалмады. Тұқым-тұқиян қалмады. Қара мал [ ірі қара мал ]. Аша тұяқты ірі мал, сиыр. Қараң батсын [ батқыр ]. #қарғыс сөз. Жоғал, құры деген мағынадағы қарғыс сөз. Қараңды өшір [ батыр, көрсетпе ]. Көзіме көрінбе, жоғал деген мағынада. Қараң өшкір [ өшсін ]. #қарғыс сөз. Жоғалғыр, жоқ болғыр, жойылғыр! Қарасы батты [ қарасын батырды ]. Жоғалды, зым-зия болды, құрыды. Қарасы жоғалды [ қарасын жоғалтты ]. Көрінбей кетті, көзден таса болды, құрыды. Қарасынан үрікті. Жоқтан сескенді, босқа қорықты; алыстан көрінгеннен, көзге шалынғаннан қорықты. Қарасын көрді [ қарасы көрінді ]. а) Төбесін көрді, нобайы көзге шалынды. ә) Алыстан көзі шалды, нобайын таныды. Қарасын көрмеді. Маңайына жуымады, жоламады; жуықтамады. Қарасын көрсетпеді. а) Төбесін көрсетпеді, зым-зия жоқ болды, жоғалды; жоламады. ә) ілестірмей кетті, жеткізбеді. Қарасын өшір. Көзін жой, жоғалт, құрт. Қарасын өшірді. а) Құртты, жойды, жоқ қылды. ә) Жоғалды, құрыды, жоқ болды. Қарасын үзбеді. Қарасынан көз жазбады, көзден таса болмады. Қарасын үзді [ қарасы үзілді ]. Ұзады, көрінбей кетті, ғайып болды. Қарасы өшсін. Құрысын, көзі жоғалсын. Қарасы өшті. Жоқ болды, жойылды, ғайып болды. Қарасын батырды. Ғайып болды, жоғалды, тайып тұрды. Қарасы суалды. Үміті өшті, зар жылады. Қара таласты. Қабаттасты, қатарласты; тайталасты. Қара таныды. Әріп таныды, оқыды, сауаты ашылды. Қара тартты. а) Ес көрді, арқа тұтты. ә) Назарға алып, алаңдады. Қара тұтты. а) Ес қылды, пана көрді, сүйеніш етті. ә) Аза тұтты, қайғырды. Қара ұлы. Жарлы-жақыбай, кедей топтан шыққан адам. Қара үзді. а) Көзден таса болды, ұзап кетті. ә) Ұмыт болды, алыстады. Қара үздірді. Көзден таса қылды, жым-жылас етті. Қара үзіп қалды. Көз жазып қалды, жоғалтты, ізінен адасты. Қара үзіп шықты. Озды, топтың алдына түсті, жеке шықты. Қара халық. а) кедей-кепшік, жарлы-жақыбай. ә) Бұқара, қалың ел, жұртшылық. б) Қараңғы, оқымаған, сауатсыз бұқара.
ҚАРА 2#омоним #сын есім. 1. Күйенің, көмірдің түсіндей (түс, бояу). // #этнографиялық. Өлікті аза тұтудың белгісі ретінде киетін киім. 2. #ауыспалы мағына. Арам, қараниет, зұлым. 3. #ауыспалы мағына. Теріс, қисық. Қара ағаштай қатқан. #бейнелі сөзқолданыс. Жіңішке, шидей. Қара ажырық. #ботаникалық. Астық тұқымдас көпжылдық шөптесін өсімдік; қара шағыр. Қара азық. Етмайдан басқа #тамақ өнеркəсібі. Қара айғыр [ арғымақ ]. #қарапайым сөз. бейнелі сөзқолданыс. Паровоз. Қара ақсақ. в #етістік. Жылқы аяғына зақым келіп, ісіп ауруы. Қара ала қарбыз. #сөйлеу. Қарбыздың ала түрi. Қара алтын. #экспрессивті. а) Тас көмір. ә) Мұнай. Қара аспан айналып түскір! қарғыс. Басыңа қара күн тусын! Қара аспандай түнерді. Түңілді, күңіренді. Қара аспанды жауға [ суға ] алдырды. Ақырзаманды төндірді, қауіпқатерді өсіріп айтты; асқындыра айтты, түңілді. Қара аспанды жаудырды [ түсірді ]. а) Күдер үзіп, түңіле сөйледі. ә) қай-қайдағы пәлені айтты, жоқ бәлені төндірді. Қара аспанды [ бұлтты ] төндірді. а) Күш көрсетті, қорқытты. ә) Пәлежаланы молайтты, жаманға жорыды, үрейлендірді. Қара ауыз. #табусөз. Қасқыр. Қара аю. #зоологиялық. Таулы, орманды жерлердi мекендейтін, сүтқоректілер тобына жататын, қара түстi жыртқыш аң. Қара байлады [ тікті ]. #көнерген сөз. а) Кісісі өлген үйдің (ауылдың) қайғы-қасірет белгісі (қара мата, қара киім т.б.) туралы айтылады. ә) Қара шүберек байлап, аза тұтты. Қара байланғыр! #қарғыс сөз. Біреуің өліп, аза тұтқыр; иесіз қалғыр деген мағынада. Қара байрақ. #этнографиялық. Қазалы үйге тігілетін жалау. Қара бақыр. Жай металдан, жезден, мыстан жасалған ұсақ тиын-тебен. Қара бақырлық. Түкке тұрмайтын, салмағы, құны жоқ. Қара бала. э т н. Ауыл баласы; қазақтың баласы. Қара барқыт. #поэтикалық. Жібектей, жұмсақ, жайлы. Қара батпақ. Ми батпақ. Қара бетіне түкірді. #этнографиялық. Еліне, айналасына опасыздық жасаған адамды жек көруді, елден аластатуды білдіретін көне ырым; жеккөрінішін, жиіркенішін білдірді. Қара болат. эксп. Жай, өңделмеген болат. Қара боран. Түтеген шаңды аспанға көтеретін боран. Қара борандатты. Ашуланды, бұлқан-талқан болды, сөзбен бастырмалатты. Қара борбай. а) Жалаң аяқ, жалаң бұт, борбайын күн қақтаған. ә) Тақыр кедей, қара табан. Қара бурыл. Ақшыл тарта бастаған қара түс, қарасы басым бурыл. Қара бұжыр. Бетi тегіс емес, шешек дағы бар, өңкиген, түсi қара (кісi). Қара бұйра. а) Қара түсті бұйра (елтірі). ә) Есілген, құнарлы (топырақ). б) Будақтаған қою, қара қошқыл (түтін). в) Қалың, толқынданған. Қара [ көк ] бұйра насыбай. Жіңішке түтік қалыптан шыққан бөртпе насыбай. Қара бұлт. Күн райы бұзылар алдында аспанда пайда болатын түйдек-түйдек қою бұлт. Қара бұлт қанат қақты. #бейнелі сөзқолданыс. Аспанда қалың қара түсті бұлт қаптады, бұлт қоюлана түсті. Қара бұлт қасын керді. #бейнелі сөзқолданыс. Қалың қара түсті бұлт түнеріп, жаңбыр жауып кетті. Қара бұлттай қайғы. Өте үлкен, ауыр қайғы. Қара бұлттай қаптады. Қарақұрым болды, сансыз көп келдi. Қара бұлтты тұтты. #бейнелі сөзқолданыс. окказ. Бұлттың күшін, судың күшін пайдаланды, тұтынды. Қара бұлтты түрді. #бейнелі сөзқолданыс. Түнерген қою қара бұлттың арасынан көрінді, бұлтты сейілтіп жіберді. Қара бұлт үйірілді. а) Аспан түнерді, бұлт қоюланды, жаңбыр жаууға аз қалды. ә) Қиыншылық келді, қиын-қыстау кезеңге тап болды. Қара бұрыш. а) #өсімдік. <лат. pіpera nіgrum> Жылы жақта өсіпөнетін бұрыш тұқымдасына жататын көпжылдық шырмауық тәрізді өсімдік. ә) #тамақ өнеркəсібі. Қара бұрыш өсімдігі жемісінен кептіріп алынатын дәмдеуіш ретіндегі дән және дәннің ұнтағы. Қара білек. Қара күштің иесi. Қара дақ. Жағымсыз, ұнамсыз iс, қылық, жағдай, сезімнің т.б. қалдырған теріс әсерi, көңілге келтірілген, түскен қаяу. Қара дауыл. а) Жолында бәрін ұшырып, шаңды, қарды бұрқыратып әкететін екпінді қатты жел. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қиыншылық, тауқымет. б) Ашу, ыза екпіні. Қара дауылдай. а) Қара дауыл сияқты. ә) Қаһарлы, сұсты. Қара дауылдатып. Екпіндi, ызғарлы желдің соғуы. Қара дауына басты [ қара дауын қозғады ]. Ескі әдетіне басты, көне сарынға салды. Қара домалақ. Аласа бойлы, қара өңді, томпиған. Қара домалақ бала. #этнографиялық. Іш тарту, жақын көру, жақсы көру мағынасында “қазақтың баласы” деген мағынада айтылатын сөз. Қара домбыра. #этнографиялық. музыкалық. Көне шанағын жалпақ қалақша етіп ағаштан ойып жасаған, 89 перне қадалған, мойыны қысқа, ақын-жырау, салсерілер ұстаған шағын, қарапайым домбыра. Қара есекке теріс мінгізді. Өсекке таңды, атына кір келтірді. Қара #етістік. а) Майсыз #етістік. ә) Құр ет, қамыр қосылмаған таза #етістік. Қара етті. Қара еті мол; семіз емес. Қара еті жыртылды. Денесіауырды, бұлшықеті сыздап көтертпей қалды. Қара жақты. Нақақ айыптады, жала жапты. Қара жамалдатсын. #қарғыс сөз. Есекке немесе жылқыға айтылатын, «жамалдат ауруы келсін» деген мағынадағы қарғыс сөз. Қара жамбы. #зергерлік. Көптен келе жатқан күміс құймасы. Қара жамылғандай. Түнеру, қайғы жұту, азалы болу. Қара жамылды. #этнографиялық. а) Ері, жанашыры өлген әйел басына, үстіне қара түсті киім киіп, аза тұтты. ә) #поэтикалық. Қазаның артын жоқтады, қайғыға батты. б) Кісісі өлді, жақын адамынан айырылды. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қараңғылық басты, тұн жыраптүнерді. Қаражамылдырды. Қайғықасіретке ұшыратты, шерменде қылды. Қара жаңбыр [ жауын ]. Күздігүнгі нөсер, суық жаңбыр. Қара жапалақмұрын жарқанат. #зоологиялық. <лат. hіppоsіderоs fulіgіhоsus> Қолқанаттылар отрядына жататын жануардың бір түрі. Қара жапты. Жала жапты, жамандық таңды. Қара жарғақ. #этнографиялық. Құлын терісінен жасалған киім, тайжақы. Қара жарыс. а) #этнографиялық. Жай жарыс, бәйгесіз жарыс; атжарыстың бәйге, жүлде тігілмейтін түрі. ә) Байқау, барлау ретіндегі шағын сынақ. Қара жау. Қас дұшпан. Қара жауыр. Мезі қылған, ығыр еткен (сөз, әңгіме). Қара жаяу. а) Аяқ артары жоқ, көліксіз. ә) Түгі жоқ, тақыр кедей. б) Жай ғана қарапайым. Қара жаяу емес. Мақұрым, құралақан емес; өзіндігі бар. Қара жаяу болып шықпады. Құралақан емес, құралақан болмады. Қара жаяу қалмады. Құр қалмады, құралақан қалмады, олжалы болды. Қара жел. Әдетте күздігүні болатын құрғақ, суық жел. Қара желек жамылды. #этнографиялық. Ері өлген әйел басына қара орамал жамылып, жылап жоқтау айтты, ерін аза тұтты. Қара желін. Тасбауыр, мейірімсіз, итмінез әйел туралы. Қара жемсаулы тырқылдақ. #зоологиялық. Жемсауы қара түсті торғайдың түрі, жыл құсы. Қара жер. а) Қарсыз жер. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қойны суық жер, қабір. б) #бейнелі сөзқолданыс. Өлім, қаза. в) #поэтикалық. Тіршілік көзі, нәрі, өмір арқауы. г) Соқа тимеген, игерілмеген, тың жатқан жер. ғ) #бейнелі сөзқолданыс. Жер, жер беті. Қара жер айырды. Өлді, қаза болды. Қара жер алды. Өлді, көз жұмды. Қара жер болды. а) Тапталды, тып-типыл болды. ә) Қатты ұялды. Қара жерге кіргіздi. Көзін құртты, жоқ қылды. Қара жерге қан қатты. Үлкен соғыс болды, қан судай ақты. Қара жерге отыртты [ қаратты ]. Ұятқа қалдырды, масқара етті. Қара жерге тықты. Масқара етті, ұятқа қалдырды. Қара жердей болды. а) Қапа болды, тауы шағылды. ә) Қатты ұялды, бетінен оты шықты. Қара жердей асылын ішке бүккен. окказ. #бейнелі сөзқолданыс. а) Бар кен байлығын, құнды кенішін тереңде сақтаған жер сияқты. ә) Басқадан қорғаштап аялаған сырын ішінде құпия ұстаған адамдай. Қара жердің қойнына кірді. Қайтыс болды, өлді, марқұм боп кетті. Қара жердің қойнында. Өлген, қайтыс болған. Қара жердің қыртысын қақ айырды. Күш-қайрат көрсетті, аянбай еңбек етті. Қара жердің талысы. Жер қойны. Қара жермен тең болды. Қадірсіз, елеусіз, сыйсыз болды. Қара жер төсек болды. а) Басына қиыншылық түсті, зәбір-жапа шекті, жаны күйзелді. ә) О дүниеге кетті, молаға түсті. Қара жетім. Әкесі жоқ жетім. Қара жол. а) Ауыл ішіндегі көше-көше, үйүйдің арасына түскен жол. ә) Ауыл сыртындағы мал тұяғы салған ұзақ, сүрлеу жол. б) Жүргінші көп жүретін қаланың негізгі жолы, даңғыл, бас жол. Қара жолақ. Қара сызықтары (жолдары) бар. Қара жон. а) Дәл жон, арқа жон. ә) Қайратты, мығым, қажырлы. Қара жорға. #этнографиялық. Әдетте жорыққа, алыс жолға мінетін шыдамды, жүрісті, күшті ат. Қара жорға атты теңселтті. Қара жорға мінді, сән-салтанат құрып жүрді. Қара жорға [ ат ] бос келді. #поэтикалық. Алыс жолға кеткен адам оралмады, жорыққа аттанған жауынгер қаза болды. Қара жорға [ ат ] мінді. #этнографиялық. а) Қыз ұзатылып, күйеуінің жұртына аттанды, алыс жолға шықты. ә) #поэтикалық. Жорыққа аттанды, соғысқа, майданға кетті. б) Ерекше сән-салтанат құрып, жұрт алдындаөзінің дәулетін, мәртебесін көрсетіп өзгешеленіп жүрді. Қара жортуыл. Ұзақ, тоқтаусыз жүріс, тынымсыз жортуыл. Қара жұдырық. а) Қара күш, білек күші. ә) Ойсыз, ақылсыз, әншейін қара күш, дөрекі, ожар басынушылық. Қара жұмыс. а) Қол күшімен істелетін ауыр еңбек. ә) Азабы көп, бейнетті, адамды титықтатып тоздыратын ауыр жұмыс. Қара жұмысшы. Дене еңбегімен күн көретін, ауыр жұмыста істейтін адам. Қара жұрт. #этнографиялық. а) Қалың бұқара, қарапайым халық, қара халық. ә) Атамекен, өсіпөнген байырғы мекен, ескі қоныс. Қара жүз. Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған жауыз, ұятсыз, арсыз адам. Қара жүзбайдың үйіне қонғанша, сары жүзбайдың жұртына қон. Пейілі тардың балын ішкенше, пейілі кеңнің қара суын іш деген мағынада. Қара жүзген. #өсімдік. <лат. асuleаtum> Кирказондар тұқымдасы жүзген туысына жататын өсімдіктің түрі. Қара жүнді қарға. #бейнелі сөзқолданыс. Түкке тұрғысыз бейшара деген мағынада. Қара жүрек. #бейнелі сөзқолданыс. Опасыз, қаныпезер, қатал. Қара жылан. #бейнелі сөзқолданыс. Сұм, сұрқия адам. Қара зығыр бүргесі. #зоологиялық. <лат. lоngіlаrsuspаrvulus Рауk> Ұзындығы 1,2–1,5 мм болатын қара түсті бүрге. Қара ит те пайғамбарға абалады. Надан адам надандығын көрсетпей тұрмады [ Ежелгі аңыз бойынша, Мұхаммед пайғамбарға абалап үрген итке: “Бұл – пайғамбар емес пе?” дегенде, ит: “Өзім де білем, бірақ ит атым ұмытылмас үшін үріп тұрмын”, – деп жауап берген екен ]. Қара итті аламанға қосам ба? #сөйлеу. қарапайым сөз. Бәйге атым жоқ, жарысқа шабаншарғақты қоспаймын деген мағынада (кейігенде айтылады). Қара кәмшат. а) #зоологиялық. Жүні қара, терісі аса бағалы аң. ә) Кәмшаттың жүні қара түсті аса бағалы терісі немесе содан жасалған баскиім, киім. Қара кедей. Түгі жоқ кедей, жарлы. Қара кезқұйрық. #зоологиялық. <лат. mіlvus kоrsсhun> Қаршыға тұқымдастарына жататын ірі жыртқыш құстың бір түрі. Қара келсін. #жергілікті сөз. #қарғыс сөз. Маңдайыңа қара тігілсін деген қарғыс. Қара кер. а) Түгінде қара қылшығы басым құла мен күреңнің арасындағы түс (жылқыға қатысты). // Қара кер жылқы, ат. ә) Күрең түсті. Қара кесек [ ет ]. а) Майы жоқ сұрпы #етістік. ә) Жай, орта шаруа, орта тұрмысты. Қара кешке. Кешке дейін. Қара киген арудай. #бейнелі сөзқолданыс. Мұңлы, қайғылы әйелдей. Қара киді. Аза тұтты, дүние салған кісіні жоқтап, қайғырды. Қара көбең. қңір қараңғысы, ала көбең. Қара көбең тартты. Бұлдырады, күңгірттенді. Қара көже. Құнары төмен, кедейкепшіктің асы; қатықсыз көже. Қара көз. #сөйлеу. а) Ұлты қазақ, ауыл қазағы. ә) #поэтикалық. Ағынан қарасы мол, әдемі көз. Қара көзді. Көздері қап-қара, ағынан қарасы мол, әдемі көзді. Қара көз қарындас. Қандас қазақ, бір ұлт өкілдері, нәсілдік, ұлттық белгісіне қарай қазақтарға қатысты қолданыс. Қара көк. а) Қара мен көктің аралығындағы түс. ә) Қоңырға ұқсас жылқының түсі. //Түсі қоңырға ұқсас жылқы. б) #этнографиялық. Байырғы кезде текті әулеттен шыққандар мінетін жылқы. в) #этнографиялық. Текті, тегі асыл, текті әулеттің ұрпағы. Қара көктің тұқымы. #этнографиялық. Асыл тұқымды, текті. Қара көкірек. Пиғылы жаман, арам ниет. Қара көл. Өзен, жылға құймайтын, суы жер астынан шығып жататын көл. Қара көмбе. #көнерген сөз. Тұрақты мекен, жай. Қара көңіл. а) Қайғылы, шерлі, қам көңіл. ә) Ойсыз, надан, пасық. б) Көңілсіз, мұңлы, алаңдаулы. в) Надан, топас, пасық. г) Арам, зұлым, қараниет. Қара көрдей. Тастай суық әрі қараңғы. Қара күз. Күздің ортасынан асқан шеніндегі суық мезгіл, нағыз күз, суық күз. Қара күйе жақты. Масқаралады, абыройын кетірді. Қара күйе жапсырылды. Жала жабылды, қараланды, кінә тағылды. Қара күн. Қиыншылық кез, ауыр кезең. Қара күн [ күнді ] басқа салды. Ауыр сынаққа түсті, қиындықты көрсетті. Қара күнді жамылып, қара түнді басынан кешті. #поэтикалық. Үлкен зобалаң көрді, зорлыққа ұшырады, қиын-қыстау кезеңді басынан өткерді, басына қауіп-қатер төнді. Қара күн туды. Ауыр азапқа ұшырасуды теріс ағызды. Айтқанын істетті, дегенін болдырды, үкімін жүргізді. Қара су жүргізу. #этнографиялық. зергерлік. Күміс бетіне қара ала түсті өрнек жүргізу. Қара су, қара нан. Қарапайым тіршілік, орташа тұрмысқа жетерлік ризық, арқау болатын несібе. Қара сусар бөрік. #этнографиялық. Сусардың қара түсті терісінен тігілген бағалы баскиім. Қара суық. а) Күзгі, көктемгі аласапыран кез, қара қатқақ. ә) Жер қара кездегі жаңбырсыз ызғарлы, суық жел. Қара суық қатайды. Қарсыз, жаңбырсыз, ызғарлы жел үдей түсті, одан бетер суық бола түсті. Қара суық хабары естілді. #бейнелі сөзқолданыс. Күздің алғашқы суық ызғар желі соқты. Қара суы май болды. Халахуалы оңалды, ризығы артты, ауқатты болды. Қара сұр. а) Сұрқай тартқан қара өңді (адам). ә) Қара аралас сұр (түс). Қара сүмек болды. Терге шомды, малшынды. Қара сіңір. Қайратты, күшті. Қара табыт. #бейнелі сөзқолданыс. Өлім, қаза, көр. Қара таған. а) Қара қарға. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Өсекші, ғайбат сөйлеген адам. Қара тақтай. #тарихи. Сауат ашып, оқужазуды үйретуге арналған тақтай, тақта. Қара тақым. Қара жаяу, мінерге аты жоқ кедей. Қара тал. Қаптап, қаумалап өскен қалың тал. Қара талдай. Қаптаған, қаумалаған, сансыз, көп. Қара талқан. #этнографиялық. Жай, құр талқан. Қара тандыр. Суалған, қатып қалған. Қара тартыс. Топ, шоғыр күйлер. Қара тас. а) Суық, бұзуға келмейтін берік кереге (қамал). ә) Жай әншейін тастың өзі, құр тас. б) Дәу, бір орнында қозғалмай жатқан тас. в) #бейнелі сөзқолданыс. Қатыгез, қатты, мейірімсіз. Қара тастай. а) Өзгермейтін, жібімейтін. ә) Зілдей, батпандай, тым ауыр. Қара тастай [ қатып ] жібімеді. Көңілі қатты суып, іші жылымады, мейірімі (еш) түспеді, қатайып, қатаңданды. Қара тасты балқытты. Тас көңілді ерітті, елжіретті. Қара тас үй. #бейнелі сөзқолданыс. Тас түрме, абақты. Қара таяқ. Қара танитын, оқыған. Қара тер. Бұршақтаған, сел-сел тер. Қара тер болды. а) Тері сел боп ақты, қатты терледі. ә) Терлептепшігенше жұмыс істеді, титықтады, шаршады, шалдықты. б) Босқа зорықты, арам тер болды, құр әуре болды. Қара терге малынысты. Тері сел болып ақты. Қара терге сабылтты. Әбден терлетті, тері судай аққанша шаршатты. Қара терге түсті [ боялды ]. Қатты терледі, қиналды, шаршады. Қара терең. Түпсіз терең, тұңғиық. Қара тер судай ақты. Сел-сел болып терледі, малшынып терледі. Қара тобыр. #саяси. ескі #кітабистиль. а) Қараңғы, сауаты жоқ, саясаттан аулақ, топбасшы не айтса соның жетегінде жүретін адамдар шоғыры. ә) Қарапайым халықтан, шаруа, жалшыдан тұратын топ. Қара тоқпақ. #сөйлеу. Сауаты төмендік, қараңғылық, қара күшке ғана сүйенгендік. // Қара күшіне ғана сеніп, терең ойланбайтын, сауаты төмендеу адам. Қара топырақ. а) Жерден қатты желмен көкке ұшқан шаң топырақ. ә) #этнографиялық. Атамекеннің, байырғы қоныстың, туған жердің топырағы. Қара торы. Бидай өңдіден гөрі қоңырқайлау түс. Қара торының сұлуы [ әдемісі ]. Өңі ашық қоңыр, қоңырқайлардың ішіндегі келісті, реңді, шырайлысы. Қара төбел. Маңдайында кішкене ағы бар қара түсті жылқы малы. Қара тұлпар. #этнографиялық. Алыс жолға, жорыққа мінетін мықты, төзімді қазанат (мұндай ат көбіне қара түсті болып келеді). Қара тұман. а) Түнерген, түк көрінбейтін қою, қалың тұман. //Қалың, қою бу, түтін. ә) Өксіген өмір, қызығы жоқ тіршілік. б) #бейнелі сөзқолданыс. Жанға бататын ауыр, азабы мол, ұнжырғаны түсіретін, еңсені басатын. Қара тұман басты [ орнады ]. а) Жер бетіне түк көрінбейтіндей қалың, қою тұман түсті. ә) Жер бетіне түнек орнады, халықтың басына қиын-қыстау заман түсті, халық күйзелді. б) Қаптаған қалың қол (әскер) қаумалап, жаулап алды. Қара тұман орнатты. #сөйлеу. Күйзеліске түсірді, басына қиын-қыстау заман тудырды. Қара тұяқ. #саятшылық. Қыран құстың тырнағы. Қара түн. а) Қараңғы, көзге түртсе, көргісіз түн. ә) Азап, қорлық, мехнат. б) Ұнжырғаны түсіретін, еңсені басатын ауыр хал, ахуал. Қара түнді басынанкешірді. Қиындық көрді, азап шекті. Қара түнді жамылды. Түнге қалды, түнде жолға шықты. Қара түнді жамылып отырмын. #этнографиялық. сөйлеу. Шын айтып отырмын, оллахибұллахи, өтірік айтпаймын деген мағынадағы қарғану сөз. Қара түнді жолдас қылды. Түн қараңғылығын пайдаланып, көзден тасаланды, қараңғы түнде жасырынды. Қара түнді қақ жарды. Түнгі ащы дауыс, күшті жарық туралы айтылады. Қара түнек. а) қап-қараңғы, көзге түртсе көргісіз түн. ә) Қап-қара қою, түнерген (бұлт). б) Тұңғиық, тұнжыр, түпсіз (ой). в) Ауыртпалық, қайғықасіретке толы шақ. Қара түнек басты. Түн жамылды, қараңғы түн түсті. Қара түнек заман [ дәуір, өмір ]. Надандық, қараңғылық, ауыр тұрмыс жайлаған әділетсіз заман. Қара түн жасырды. #бейнелі сөзқолданыс. Түннің қараңғысында көрінбей қалды. Қара түтін. Қою түтін. Қара түтін қапқызды. Басына қара түнек орнатты, нәубет төндірді. Қара тізім. Айыптылар тізімі; кінәлі болғандар тізімі. Қара тікті. #этнографиялық. Кісісі өлген қаралы үйдің оң жақ белдеуіне найзаға марқұмның тегі мен жасына қарай ақ, көк, қара қызыл, ала ту байлады [ Марқұм төреден шыққан болса, ақ, көк, ала т.б. Өзді-өзі тұқымының туын тігеді, ал қарадан шықса, жасына қарай жас кісіге – қызыл, кәрісіне – ақ, орта жастағы кісіге – бір жағы ақ, бір жағы қызыл ту тіккен ]. Қара тіл. Сөзге жүйрік, шешен, ділмар. Қара тірсек. Арық, қатпа деген мағынада. Қара уайым [ уайымға ] басты [ түсті ]. Қайғырды, қайғы шалды. Қара уылдырық. Қортпа, бекіре, шоқыр сияқты бекіре тұқымдас балықтардан алынатын бағалы уылдырықтың түрі. Қара үзеңгі. Ескі, бұрыннан келе жатқан үзеңгі. Қара хабар. Жайсыз, суыт, қайғылы хабар. Қара шай. а) Сүт қатпаған қызыл шай. ә) Басқа тамақ жоқ, құры шайдың өзі. б) Шығымы қызыл күрең түсті болатын шай сұрпы жапырағынан дайындалған қара түсті шай. Қара шайда кеспе жоқ. Құр шай ғана болды, дастарқан мәзірі қарапайым болды деген мағынада. Қара шал. Қартайған, арық, күнқақты болған қарт адам. Қара шаңырақ. #этнографиялық. а) Бір үйдің ағайынды балалары атаанасынан енші алысқанда кенже ұлына қалатын киелі саналатын үй, үлкен үй, бүкіл әулеттің отауларынан мәртебесі биіктеу отау. ә) Атадан мирас болып қалған үй, тұрғынжай. б) Атадан балаға мұра болып беріліп келе жатқан қасиетті шаңырақ – киіз үй сүйегі уықтарын тұтастырып тұратын күмбез тәрізді ең жоғарғы бөлігі. [ Қара шаңырақ – арғы ата үйінің ұрпақтанұрпаққа тапсырылып келе жатқан, берік ағаштан жасалған, салмағы ауыр, көненің көзіндей болатын әулеттің киелі мүлкі ]. в) Туған өлке, кіндік қаны тамған туған жер. г) Атадан мирас болып қалған жер, Отан, атажұрт, атамекен. ғ) Киелі мекен, көнеден бергі тарихы бар ел, жер, қала т.б. д) Туған ел, өз халқы. е) Ең алғашқы болып құрылып, өз саласында заманға қарай жетілдіріліп отыратын өзіндік дәстүр қалыптастырған бұрыннан келе жатқан әйгілі мекеме, орын, орталық т.б. Қара шаңырақ иесі. #этнографиялық. а) Еншісіне атадан мирас болып келе жатқан киелі мүлік – шаңырақ, ата-ана отау үйі тиген үйдің кенжесі немесе бәйбішенің жалғыз ұлы сияқты мұрагер. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Ата-баба дәстүрін жалғастырушы, ата жолын қуушы мираскер ұрпақ. Қара шаңырақ көтерді. а) Өз алдына үй тікті, ел болды. ә) ата-баба мұрасын қайта жаңғыртты, ұрпақ сабақтастығын жалғады. Қара шаңырақ өшті. Үлкен әулет құрыды, отбасымен жойылды, арғы атадан тараған ұрпақтан тұяқ қалмады. Қара шаңырақта қалды. Үлкен үйдің түтінін түтетті, атаананың үйіне ие болды. Қара шаңырақтан қан жаудырды. Әлегін аспаннан шығарды, екі аяғын бір етікке тықты. Қара шаңырақты қалдырды. а) Үлкен үйді мирас қылды, мұрагер етті. ә) Атадан мирас болып тапсырылған үлкен үйден кетті. Қара шаңырақтың түтінін түтетті. Үйлі-баранды болды, отбасын құрып, ұрпақ сүйді. Қара [ шекпен ] шаруа. #тарихи. Диқан, малшы, жалшы сияқты қара жұмыспен күн көретін қарапайым жұрт. Қара шат. Терең шатқал; тау шатқалының екіге айырылған тұсы. Қара шаш [ бұрым ]. #поэтикалық. Әдемі бұрым, арудың төгілген шашы. Қара шашы жайылсын! #қарғыс сөз. Қазалы болсын деген мағынада (әйелге арнап айтылған). Қара шобыр. Қарабайыр, орта қол. Қара шоқпар. #экспрессивті. Жуан жұдырық, ұрда жық; бүлік, сойқан. Қара шолақ. Қарапайым, қысқа, ықшам. Қара шығын. #тарихи. Отарлаушы Ресейдің патшалық өкіметінің елден жинаған қосымша салығы, жергілікті әкімдердің «УАҚ-ТҮЙЕК шығынға» деп жинайтын салығы. Қара шіркей. Қаптаған, қалың шіркей. Қара іңген. Қара түсті іңген.
ҚАРА ... 3 Өсімдік, жануар, жәндік, т.б. атаулардың құрамында кездесіп, олардың ағзасы не құрылымындағы бір бөлігінің қара түсті болып келетін түрлерін атайтын күрделі сөздердің құрамдас бөлігі.
ҚАРА = #етістік. 1. Көз жіберу, көру, назар аудару. 2. #ауыспалы мағына. Бағу, жаю (мал, құс). 3. #ауыспалы мағына. Іздеу, іздестіру. 4. #ауыспалы мағына. Тексеру, бақылау, ауруын байқап білу. 5. #ауыспалы мағына. Тыңдау, құлақ асу. 6. #ауыспалы мағына. Бағалау, елеу, ескеру, мән беру. 7. #ауыспалы мағына. Бағыну, мойындау. 8. #ауыспалы мағына. Аңғару, байқау, аңдап бағу. 9. #ауыспалы мағына. Күту, тосу, бөгелу. 10. #ауыспалы мағына. Бағып-қағу, күту, мәпелеу, баптау. 11. #ауыспалы мағына. Бағыну, қарауына, қол астына өту, тәуелді болу. 12. #ауыспалы мағына. Есептеу, санау, ойлау. 13. #ауыспалы мағына. Ауу, беттеу, ойысу, қадам басу. 14. #ауыспалы мағына. Арнайы сөз ету, талқылау. 15. #ауыспалы мағына. Қарастыру, зерттеу. 16. #ауыспалы мағына. Дәл бағытталу, тура келу. 17. #ауыспалы мағына. Оқу, оқып шығу. Қарадан қарап жүріп [ отырып ]. а) тектен-текке, құр босқа. ә) өз-өзінен, әшейінақ. Қарай да қарай. #поэтикалық. Қайта-қайта талмай #қарапайым сөз. Қарайтын бет қалған жоқ. Әбден ұятты, кінәлі болып қайта көруге дәті бармады. Қарасаң басыңдағы бөркің түседi. Тiптік, өте биік.
ҚАРААҒАШ #зат есім. #өсімдік. 1. Қуаңшылыққа төзімді, қабығы қара сұр, жапырағы ұзын, діңі қатты ағаш. 2. т е рм. <лат. ulmus cаrpіnіfоlіa> Шегіршін туысына жататын, қабығы қара сұр, жапырағы сағақты, қарама-қарсы орналасқан, биіктігі 30 метрдей, диаметрі 1,5 метрдей болатын ағаш. Қараағаш тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. ulmасeаe> Негізінен ағаш, сирек бұталар түрінде кездесетін қосжарнақты гүлді өсімдіктер.
ҚАРААҒАШТЫ #сын есім. ботаникалық. Қараағаш өскен, қараағашы бар.
ҚАРААЖЫРЫҚ #зат есім. #өсімдік. <лат. cуnоdоn dасtуlоn> Астық тұқымдасы ажырық туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ҚАРААЛА 1#омоним #сын есім. Ақ немесе басқа түстермен қара араласқан түстің түрi. Қараала шыжық. #этнографиялық. тамақ өнеркəсібі. Қойдың әбден шыжғырылған ішмайы мен құйрық майына ет қосып қуырып жасалатын ұлттық тағам түрі.
ҚАРААЛА 2#омоним #зат есім. #этнографиялық. зергерлік. Күміс, мыс, қорғасын, күкірт қосып, балқытып, қорыту арқылы алынған қоспа (бояу). Қараала жүргізу. #қолөнер. Зергерлік бұйымның бетіне өрнек салу әдісi.
ҚАРААЛА ... 3 Түсі ақшыл және қара аралас болып келетін жанжануарлар мен өсімдіктердің күрделі атауының бірінші сыңары. Қараала сиыр. #зоологиялық. Голланд тұқымы мен одан тараған остфриз тұқымдарының бұқаларын жергілікті сиырмен ұзақ уақыт бойы өндіре будандастыру арқылы шығарылған сүтті сиыр тұқымы. Қараала үйрек. #зоологиялық. <лат. tаdоrna> Үйректер тұқымдасына жататын құстар туысы.
ҚАРААЛҚА #зат есім. #өсімдік. Жемісі қара түсті бір я көпжылдық шөптесін өсімдік, алқа өсімдігінің түрі.
ҚАРААЛМА #зат есім. #өсімдік. <лат. mаlus kіrghіsоrum> Қабығы сұр түсті, өркендері ұзын, жіңішке тікенексіз болатын алманың бір түрі.
ҚАРААНДЫЗ #зат есім. #өсімдік. <лат. inula grаndіs> Күрделігүлділер тұқымдасы андыз туысына жа-
ҚАРААЯҚ қарааяқ ішік. #этнографиялық. Түлкінің бауыр аяқ терісінен істелген ішік.
ҚАРАБАЙ 1#омоним #зат есім. #зоологиялық. <лат. plegаlіs fаlсіnellus> Дегелек тәрізділер отрядының тырнақұтандар тұқымдасына жататын, сыртқы тұрқы шалшықшыларға ұқсас, дене тұрқы орташа жылтыр қара түсті құс.
ҚАРАБАЙ 2#омоним #зат есім. Сараң, қайырымсыз, дүниеқор адам.
ҚАРАБАЙДАЙ #сын есім. Сараң, қайырымсыз, қатты. Қарабайдай қаныпезер [ сараң ]. Мейірімі жоқ, сараң адам туралы айтылады.
ҚАРАБАЙЛЫҚ #зат есім. Қайырымсыздық, сараңдық, тасбауырлық.
ҚАРАБАЙЫР 1#омоним #сын есім. 1. Қарапайым, орташа, ортақолды. 2. Үйреншікті, машықты.
ҚАРАБАЙЫР 2#омоним: қарабайыр жылқы.#малшаруашылық. Орта Азия арғымағын, қазақы жылқыны моңғол, түркімен, араб жылқыларымен, арғымақпен будандастыру арқылы алынған салт мінуге, жүк тасуға көнбіс жылқы.
ҚАРАБАЙЫРЛАН = #етістік. Қарапайымдану, тұрпайылану.
ҚАРАБАЙЫРЛАНДЫР = #етістік. Қ а рапайымдандыру, тұрпайыландыру.
ҚАРАБАЙЫРЛАНДЫРУ деген ҚАРАБАЙЫРЛАНУ деген ҚАРАБАЙЫРЛАУ #сын есім. Орташа, ортақол; қарапайымдау.
ҚАРАБАЙЫРЛЫҚ #зат есім. Тұрпайылық, дөрекілік.
ҚАРАБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. < #латын тілі. sсhіzоthоrаx аrdentаtus> Тұқылар тұқымдасына жататын аналь тесігі мен аналь қабаты қабыршақтармен қоршалған балық.
ҚАРАБАРАҚ #зат есім. #өсімдік. <лат. hаlоstасhуs> 1. Жасаң кезінде малдың жеуіне жарамсыз, тек күздегі алғашқы суық ұрғаннан кейін түйе, қой ащылайтын бұтасын өсімдік. 2. т е рм. Алабұта тұқымдасына жататын түрлі химиялық мақсаттарда пайдаланылатын сексеуіл тәрізді бұта немесе ағаш.
ҚАРАБАРАҚТЫ #сын есім. Қарабарақ өскен, қарабарағы бар.
ҚАРАБАРҚЫН 1#омоним #зат есім. #өсімдік. Сор, ащы жерге өсетін, биіктігі жарты метрдей қатты бұта.
ҚАРАБАРҚЫН 2#омоним #сын есім. 1. Қалың ну, жынысты. 2. Кескіндер мүлде көрінбей тұтасып кететіндей қараңғы, қою қараңғы. 3. Қараңдаған, қараңдапбұлдыраған, қошқыл қара түстi. Қарабарқын тартты. а) Қараңғыланды, қараңғы қоюланды. ә) Қара қоңыр түске ендi, кескінi көрінбей кеттi, мұнартты.
ҚАРАБАРҚЫНДАН = #етістік. Қарабарқын түске айналу; қарауыту, қоңырқайлану, күңгірттену..
ҚАРАБАРҚЫНДАНУ деген ҚАРАБАС 1#омоним #зат есім. #өсімдік. Шалғын атқонағы (астық тұқымдасы атқонақ туысына жататын өсімдік, арамшөп). Қарабас шалғын. #өсімдік. Қарабас 1.
ҚАРАБАС 2#омоним: қарабас өгізшағала. #зоологиялық. <лат. gаrus iсhthуаetus> Татрең тәрізділер отрядының шағалалар тұқымдасына жататын басы қара, салмағы 1,21,9 кгдай болатын ірі құс.
ҚАРАБАСШӨП #зат есім. #өсімдік. <лат. pоterіum> Раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ҚАРАБАУЫР 1#омоним #зат есім. #зоологиялық. Қарабауыр бұлдырық (аяқтары қысқа, денесі тығыз, кептер шамалас, бұлдырықтар отрядына жататын құс). Қарабауыр бұлдырық. #зоологиялық. <лат. pterосles оrіentаlіs> Кептер тәрізділер отряды, бұлдырық тұқымдасына жататын, басы, мойнының артқы жағы мен кеудесі қызылсұр түсті құс.
ҚАРАБАУЫР 2#омоним #сын есім. Тасбауыр, безбүйрек, қайырымсыз, қатыгез (адам).
ҚАРАБАЯЛЫШ #зат есім. #өсімдік. Сораң туысына жататын далалы, шөлді жерлерде өсетін, түйе азығына жататын өсімдік.
ҚАРАБЕЗ #зат есім. в #етістік. Қоздырғышы таяқша тәрізді микроб (bасіllus аnthrаsіs) болып табылатын түйенің жедел өтетін аса қауіпті жұқпалы ауруы.
ҚАРАБЕТ #сын есім. Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған арсыз, ұятсыз, жексұрын. // Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған арсыз, ұятсыз, жексұрын адам.
ҚАРАБИДАЙ #зат есім. 1. #өсімдік. <лат. seсаle> Сабағы тік, биіктігі 1,5–2 м, жапырағы таспа тәрізді, сырты түкті, шашақ тамырлы астық тұқымдас дақылды өсімдік. 2. Қарабидай дақылының дәні; астық.
ҚАРАБИЕ #зат есім. #этнографиялық. о й ын. Қазақ ұлттық балалар ойынының бір түрі.
ҚАРАБОЗТОРҒАЙ #зат есім. #зоологиялық. <лат. melаnосоrуpha yeltоnіensіs> Жазда қара, қыста бозғылт түсті торғайлар отряды бозторғай тұқымдасына жататын құс.
ҚАРАБОДЫН #зат есім. #тарихи. Ежелгі түркі тайпаларына кіретін бағынышты әлеуметтік топ.
ҚАРАБОТА #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. Алабота тұқымдасына жататын өсімдік түрі.
ҚАРАБУРА #зат есім. 1. кәс. Ағаш, шырпы, қамыс сияқтылардан су жолына қойылатын тосқауыл, қоршау, бөгет. 2. г е ол. Су тасқынына бөгет болу үшін шымнан, қамыстан төселетін бөгет.
ҚАРАБУРАЛА = #етістік. Бөгеу, тосқауыл жасау.
ҚАРАБУРАЛАУ деген ҚАРАБҰҒА #зат есім. #зоологиялық. Қара қоңыр түсті алабұға тектес балық.
ҚАРАБҰЙЫМ #зат есім. жергілікті сөз. Мазмұны керітартпа нәрселер, адамның санасын улайтын материалдар.
ҚАРАБҰТА #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. Түрі тобылғы тәрізді таулы жерге шығатын өсімдік.
ҚАРАБҮР #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. Қара сексеуіл.
ҚАРАБҮЛДІРГЕН #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. 1. Қожақат (Ұсақ, шырынды, қара немесе қызыл қара түсті жемісі бар, бұталары тікенекті өсімдік немесе оның жемісі). 2. Қожақат (раушангүлдер тұқымдасы, қожақат туысына жататын жемісі қара түсті өсімдік).
ҚАРАГЕР #сын есім. Қара кер. Қарагер бие. Қарасы басым кер түстi бие.
ҚАРАҒАЙ #зат есім. #өсімдік. Түзу, биік болып өсетін, қысы-жазы көгеріп тұратын қылқан жапырақты, шаруашылыққа маңызы зор бағалы ағаш. 2. т е рм. <лат. pіnus> Қарағай тұқымдасының бір туысы, биіктігі 20–50 метрдей болатын бірүйлі мәңгі жасыл ағаш немесе ағаш тәрізді бұта. Қарағай басын шортан шалды. Заман өзгерді; заман азды деген мағынада. Қарағай бойы қар жауса, Жұтамайды сауысқан. #бейнелі сөзқолданыс. Ағайын арасы суыса, жаулары талайды деген мағынада. Қарағайға қарсы біткен бұтақ. #бейнелі сөзқолданыс. Қайсар, қайратты, өрмінез, өжет адам. Қарағайдан садақ будырды. #фольклор. Садағын берік қылып қарағайдан жасатты. Қарағай домбыра. #этнографиялық. музыкалық. Қарағай ағашынан жасалған бағалы домбыра. Қарағайдың қарсы біткен бұтағындай. Қайсар да қайратты, өжет мінезді. Қарағайдың қоңыр аласы. #саятшылық. Саусақтары салалы, жуан, тұмсығы ұзын жебелі, шалқақ кең иықты, денелі, боз шуда, ақ балақ, көкшіл, шегір көз бүркіттердің бір тегі. Қарағайды талға жалғады. Ептеп-септеп күн көрді. Қарағай майы. #ботаникалық. Қарағай жас шыбықтарынан және қылқанынан алынатын эфир майы. Қарағай мүйіз. Мүйізі қатты, үлкен. Қарағай табақ. #этнографиялық. Қарағайдан ойып жасалған табақ. Қарағай тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. pіnасeаe> Ағаш, сирек те болса бұта түріндеөсетін қылқан жапырақты өсімдіктердің ең үлкен тұқымдасы. Қарағай мүйізді ешкі. Мүйіз бітісі түзу, жуан әрі ұзын болып өскен ешкі. Қарағай найза. #этнографиялық. Сабы қарағайдан жасалған найза. Қарағай орманы. Құмды және тасты жерлердегі негізінен қарағай ағашынан тұратын орман, кейде қайың ағашы аралас өскен орман.
ҚАРАҒАЙДАЙ #сын есім. 1. Қарағай тәрізді, қарағай сияқты. 2. #ауыспалы мағына. Үлкен, зор, биік.
ҚАРАҒАЙЛЫ #сын есім. Қарағай өскен, қарағайы бар. Қарағайлы дүм. Қарағайлы жердің арғы түкпірі. Қарағайлы орман. #географиялық. Көбіне құрғақ құмды жерде өсетін қалың тоғай [ Тек қарағай өссе – қараорман, қайың; шырша, жөке, арша, шетен аралас өссе – аралас орман деп аталады ].
ҚАРАҒАЙСЫЗ #сын есім. Қарағай өспеген, қарағайы жоқ.
ҚАРАҒАЙШЫ #зат есім. Қарағай кесіп, дайындаушылар.
ҚАРАҒАЛДАҚ #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. Қара қызғалдақ (қызғалдақ туысының бір түрі).
ҚАРҒИ-ҚАРҒИ #үстеу. Қайта-қайта қарғып, секіресекіре.
ҚАРҒЫП-ҚАРҒЫП #үстеу. Қайта-қайта қарғып, секіріп.
ҚАРҚ-ҚАРҚ #еліктеуіш сөз. Қарқылдаған дауысты бейнелейтін сөз. Қарқ-қарқ етті. а) Бірнеше рет қарқылдады (қарға). ә) Қатты жүргендіктен тоқ жылқының қарнынан құрққұрқ деген дыбыс шығуы. Қарқ-қарқ күлді. Қатты дауыстап күлді, қарқылдады.
ҚАРС-ҚАРС : қарс-қарс айырды. Қарсылдатып қақ бөлді.
ҚАРШ-ҚАРШ #еліктеуіш сөз. Қарш-қарш еткен дыбысты бейнелейтін сөз.
ҚАРЫМ-ҚАРЫМ #сын есім. жергілікті сөз. Үйілімүйілім, белбел.
ҚАРЫН-ҚАРЫН #зат есім. Бірнеше қарын; көп, мол.
АҒАЙЫНДЫ-ҚАРЫНДАС #зат есім. Бiрге туған, туыс бауырлар, ағақарындастар.
АҒАЛЫ-ҚАРЫНДАСТЫ #сын есім. Ағасы мен қарындасы бар, ағайынды.
АҚ-ҚАРА #зат есім. 1. Ақ, қара түстi. 2. #ауыспалы мағына. Істің ақиқаты, өтірікшыны, жалғанрасы, адаларамы, оңтерісi. Аққараны [ ақ, қараны ] айырды. а) Хат таныды, сауатын ашты. ә) Істің оңтерісін, дұрысы мен қисығын, жақсыжаманын таныды. Аққараны [ ақтықараны ] таныды. Жақсыжаманды айырды, оң мен солын таныды, көзi ашылды. Аққарасын ажыратты. Істің дұрысы мен бұрысын, жөнін, мәселенің мәнжайын дұрыс анықтап түсіне білдi.
АҚСАҚАЛ-ҚАРАСАҚАЛ #зат есім. #этнографиялық. Елдің құрметтi қариялары мен орта жастағы сыйлы еразаматтары.
АҚТЫ-ҚАРА #зат есім. #сөйлеу. Ақ-қара. Ақтықарасын айырды. Оңтерісін, дұрысбұрысын анықтады.
АҚТЫЛЫ-ҚАРАЛЫ #сын есім. Аққарасы ара лас.
АПА-ҚАРЫНДАС #зат есім. Туған я туыстас келетін әйел адамдар.
АПТЫҒЫС-ҚАРБАЛАС #сын есім. Жүйесіз, асығыс-үсігіс.
БАРЫМТА-ҚАРЫМТА #зат есім. Барымта және барымталап әкететін мал артық болғанда қарсы жақтың құнды қайтару үшін жасаған әрекеттерінің жалпы атауы.
БАУЫР-ҚАРЫНДАС #зат есім. Ағайын-туыс, жақын-жұрағат, көпшілік.
БОРЫШ-ҚАРЫЗ #зат есім. Қарыз, бересi.
БОРЫШ-ҚАРЫШ #зат есім. #сөйлеу. 1. Берешек, қарыз, бересінің жинақтық атауы. 2. Биік міндеттер мен рухани парыздар.
БӨРІ-ҚАРЫ #зат есім. Қасқыр т.б. жалпы атауы.
ЕРСЕҢ-ҚАРСАҢ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы, арлыберлі.
ЕРСІ-ҚАРСЫ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛ-ҚАРСЫ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛ-ҚАРСЫЛ #үстеу. сөйлеу. Ерсілі-қарсылы.
ЕРСІЛІ-ҚАРСЫЛЫ #үстеу. 1. Ілгері-кейінді, ерліберлі. // қарама-қарсы, бетпе-бет. 2. Олай-бұлай, айқыш-ұйқыш. 3. #ауыспалы мағына. Әрліберлі, алай-дүлей.
КӘСІП-ҚАРАКЕТ #зат есім. Кәсіп, іс-әрекет.
КӨЗДІ-ҚАРАҚТЫ #сын есім. Көп білетін, құлағы түрік, көзі ашық.
КӨЗ-ҚАРАҚ #зат есім. Көретін де, қарайтын да қабілетке ие адамның дене мүшесі қос жанар.
КІСІ-ҚАРА #зат есім. Кiсi-қолаң, қараңдаған әртүрлi адам.
ҚАҒАЗ-ҚАРЫНДАШ #зат есім. Қағаз бен қарындаш сияқты жазу-сызу құралдары.
ҚАЗЫ-ҚАРТА #зат есім. #этнографиялық. тамақ өнеркəсібі. Жылқының қадірлі саналатын қазысы мен қартасы.
ҚАМ-ҚАРЕКЕТ #зат есім. 1. Жай-жағдай. 2. Амаләрекет, айла-шарғы.
ҚАП-ҚАРА #сын есім. 1. Қараның қарасы, тым қара (түс). 2. Көзге түрткісіз, ештеңе көрінбейтін (түн). 3. Күйе-күйе. 4. #ауыспалы мағына. Түнерген, түксиген (бұлт, тау т.б.). 5. #ауыспалы мағына. Жаман, арам. 6. #ауыспалы мағына. Сұрықсыз, тұнжыр // Ауыртпалық, қиыншылық. // 7. #ауыспалы мағына. Қатты, мұздай.
ҚАП-ҚАРАҢҒЫ #сын есім. 1. Көзге түртсе көргісіз, ештеңе көрінбейтін. 2. #ауыспалы мағына. Сұрықсыз, жабырыңқы.
ҚАР 1#омоним #зат есім. 1. Қыста жауатын мақтаға ұқсас, ұлпаланған, ақ түсті жауын. 2. #термин. Атмосферадан түсетін әртүрлі пішінді ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Қар басты. Қар үздіксіз жауып, жерді көмкеріп тастады, көп жауды. Қар бекідi. Қар қатайды. Қар бұзар. #поэтикалық. Тұяғы берік мініс ат. Қарды қапты. Омақаса құлады, мерт болды. Қар жамылды. а) Күн суытып қар түсті. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Шашқа ақ түсті, ағарды. Қар жамылып, мұз жастанды [ қар жастанып, мұз төсенді, қар құшақтап, мұз сүйді ]. Ауыр азап шекті, қиыншылық көрді. Қар жауды. Аспаннан жерге қар ұшқындап, жапалақтап түсе бастады. Қар жаумай, қазан ұрмай. Ел аман, жұрт тынышта, еш қауіп жоқта, қапелімде. Қар кетпес. Үнемі қарлы болып тұрады, биік шың деген мағынада. Қар құшақтап, мұз сүйді. Қыс көзі қырауда түзде болды, ауыр қиыншылық, азап көрді. Қар лақтырды. Қарды қолмен домалақтап алып атты. Қар оранды. #бейнелі сөзқолданыс. Қар қалың жауды. Қар тебу. Қыста жайылымға шығатын малдың тұяғымен қарды аршып, шөп тауып жеуі. Қар тепті. Мал қардың астынан шөпті аршып жеді. Қар тоқтатты. егіншар. Топырақтағы ылғал қорын арттыру және ондағы өсімдіктерге (күздік дақылдар, көпжылдық шөптер) жылы жағдай туғызу үшін егістікке қар жинады. Қар [ мұз ] төсеніп, мұз [ қар ] жастанды. Үнемі бейнет шекті, қиыншылыққа төзді. Қар түсті. Қар жауды. Қар үлпегі. Әртүрлі, көбінесе алтыбұрышты пластинка және алты сәулелі жұлдызша пішінді болып келетін, мұз кристалдары түріндегі қатты атмосфералық жауын-шашын.
ҚАР 2#омоним #зат есім. 1. #сөйлеу. Қары (қолдың білек пен иық аралығы). 2. #этнографиялық. 3040 смдей, адам қарындай болатын халықтық өлшем. 3. #ауыспалы мағына. Қол. Қарына тартты. Туғантуысқанына, тамыртанысына бұрды, әділдіктен тайды. Қары талды [ салдырады, үзілді ]. Қолы талды, шаршады.
ҚАР 3#омоним #зат есім. #этнографиялық. Уықтың керегеге бекітілетін жуан дау жағы.
ҚАР 4#омоним #сын есім. Жеңілтек мінезді, жеңіл жүрісті (әйел). // Сорлы, бейшара, жезөкше деген мағынада әйел баласына қаратыла айтылады.
ҚАРА 1#омоним #зат есім. 1. Дәл не екені айқын емес, қарайып көрінген нәрсе; қарайған. 2. Аумақ, көлем, сан, мөлшер, шама. 3. Жобасы, нобайы, пошымы, түрі. 4. Жеке басы, өз басы. 5. Қарапайым, халық арасынан шыққан адам, қараша, халық, бұқара. 6. ірі мал: жылқы, түйе, сиыр. 7. Ес, серік, тірек, сүйеу. 8. #ауыспалы мағына. #мифологиялық. Жын, әбілет. Қара албасты. а) Нағыз албасты; албастының мықтысы. ә) дисфем. Зор, күшті, дүлей. б) #мифологиялық. Жындардың ішіндегі адамға зияны өте көп, ең зияндысы. в) #мифологиялық. Қараңғылық, қара ниет, қара күштің символы. Қара аруақ. #мифологиялық. Киелі, қасиетті аруақ, атабабаның әріден келе жатқан киелi рухы. Қара базар. #сөйлеу. Жайма базар, қан базар, құмбыл базар. Қара басқыр! қарғыс. Ісің оңбасын, жолың болмасын деген мағынадағы қарғыс сөз. Қара бассын! #қарғыс сөз. Жолың болмасын, қырсық шалсын деген мағынада. Қара басты. а) Адасты, жаңылды. ә) Жолы, болмады, iсi оңбады. Қара бастың қамы. Жеке басының жайы. Қара бастың қамын жеді [ ойлады ]. Өзінің ғана пайдасын көздеді, өзінен өңгенің қамын ойламады. Қара басы. а) Өзі, жеке болмысы. ә) Жай бұқара, қарапайым халық мағынасында. б) Соқа, жеке басы, тек өзі. Қара басын күйттедi. Өз жағдайын ғана ойлады. Қара басын қайттады [ күйттеді, көкседі ]. Басын алып қашты, өз амандығын ойлады. Қара [ қарақан қара ] басыңа көрінгір! қарғыс. Жаманшылықты тек өзің ғана көр деген мағынада. Қара басы үшін қам жеді. Өзінің ғана пайдасын көздеді, өзінен өңгенің қамын ойламады. Қара болды. Сүйеніш, медеу, алданыш болды. Қара бұқара. Қалың ел, қарапайым халық, еңбекші халық. Қара [ адал қара ] бітпеген. Тақыр кедей, адалға қарасы жоқ. Қараға [ қарасына ] ерді. Топқа, дүрмекке қосылды, соңына ерді. Қарадан туды. #этнографиялық. көнерген сөз. Қара бұқара ішінен шықты, тумысында ақсүйек емес. Қара көбейтті. Санын арттырды; қолынан келері болмаса да, көпшілікке қосылып жүрді. Қара көрді. Ес санады, пана тұтты. Қара көрмегір! #қарғыс сөз. Тұлдырсыз қалғыр, түк көрмегір! Қара көрсетті. а) Жырақтан көзге түсті. ә) Бой көрсетті, көрінді, көзге түсті. Қара көрінді. а) Бірдеңенің қарасы байқалды, қараңдап көзге түсті. ә) Қара басты, жаманшылыққа душар болды. б) Әйтеуір серік болды. Қара қазақ. а) Хан, төре тұқымынан емес, қарапайым қазақ. ә) Кедей, бұқара қазақ. Қара қалмады. Тұқым-тұқиян қалмады. Қара мал [ ірі қара мал ]. Аша тұяқты ірі мал, сиыр. Қараң батсын [ батқыр ]. #қарғыс сөз. Жоғал, құры деген мағынадағы қарғыс сөз. Қараңды өшір [ батыр, көрсетпе ]. Көзіме көрінбе, жоғал деген мағынада. Қараң өшкір [ өшсін ]. #қарғыс сөз. Жоғалғыр, жоқ болғыр, жойылғыр! Қарасы батты [ қарасын батырды ]. Жоғалды, зым-зия болды, құрыды. Қарасы жоғалды [ қарасын жоғалтты ]. Көрінбей кетті, көзден таса болды, құрыды. Қарасынан үрікті. Жоқтан сескенді, босқа қорықты; алыстан көрінгеннен, көзге шалынғаннан қорықты. Қарасын көрді [ қарасы көрінді ]. а) Төбесін көрді, нобайы көзге шалынды. ә) Алыстан көзі шалды, нобайын таныды. Қарасын көрмеді. Маңайына жуымады, жоламады; жуықтамады. Қарасын көрсетпеді. а) Төбесін көрсетпеді, зым-зия жоқ болды, жоғалды; жоламады. ә) ілестірмей кетті, жеткізбеді. Қарасын өшір. Көзін жой, жоғалт, құрт. Қарасын өшірді. а) Құртты, жойды, жоқ қылды. ә) Жоғалды, құрыды, жоқ болды. Қарасын үзбеді. Қарасынан көз жазбады, көзден таса болмады. Қарасын үзді [ қарасы үзілді ]. Ұзады, көрінбей кетті, ғайып болды. Қарасы өшсін. Құрысын, көзі жоғалсын. Қарасы өшті. Жоқ болды, жойылды, ғайып болды. Қарасын батырды. Ғайып болды, жоғалды, тайып тұрды. Қарасы суалды. Үміті өшті, зар жылады. Қара таласты. Қабаттасты, қатарласты; тайталасты. Қара таныды. Әріп таныды, оқыды, сауаты ашылды. Қара тартты. а) Ес көрді, арқа тұтты. ә) Назарға алып, алаңдады. Қара тұтты. а) Ес қылды, пана көрді, сүйеніш етті. ә) Аза тұтты, қайғырды. Қара ұлы. Жарлы-жақыбай, кедей топтан шыққан адам. Қара үзді. а) Көзден таса болды, ұзап кетті. ә) Ұмыт болды, алыстады. Қара үздірді. Көзден таса қылды, жым-жылас етті. Қара үзіп қалды. Көз жазып қалды, жоғалтты, ізінен адасты. Қара үзіп шықты. Озды, топтың алдына түсті, жеке шықты. Қара халық. а) кедей-кепшік, жарлы-жақыбай. ә) Бұқара, қалың ел, жұртшылық. б) Қараңғы, оқымаған, сауатсыз бұқара.
ҚАРА 2#омоним #сын есім. 1. Күйенің, көмірдің түсіндей (түс, бояу). // #этнографиялық. Өлікті аза тұтудың белгісі ретінде киетін киім. 2. #ауыспалы мағына. Арам, қараниет, зұлым. 3. #ауыспалы мағына. Теріс, қисық. Қара ағаштай қатқан. #бейнелі сөзқолданыс. Жіңішке, шидей. Қара ажырық. #ботаникалық. Астық тұқымдас көпжылдық шөптесін өсімдік; қара шағыр. Қара азық. Етмайдан басқа #тамақ өнеркəсібі. Қара айғыр [ арғымақ ]. #қарапайым сөз. бейнелі сөзқолданыс. Паровоз. Қара ақсақ. в #етістік. Жылқы аяғына зақым келіп, ісіп ауруы. Қара ала қарбыз. #сөйлеу. Қарбыздың ала түрi. Қара алтын. #экспрессивті. а) Тас көмір. ә) Мұнай. Қара аспан айналып түскір! қарғыс. Басыңа қара күн тусын! Қара аспандай түнерді. Түңілді, күңіренді. Қара аспанды жауға [ суға ] алдырды. Ақырзаманды төндірді, қауіпқатерді өсіріп айтты; асқындыра айтты, түңілді. Қара аспанды жаудырды [ түсірді ]. а) Күдер үзіп, түңіле сөйледі. ә) қай-қайдағы пәлені айтты, жоқ бәлені төндірді. Қара аспанды [ бұлтты ] төндірді. а) Күш көрсетті, қорқытты. ә) Пәлежаланы молайтты, жаманға жорыды, үрейлендірді. Қара ауыз. #табусөз. Қасқыр. Қара аю. #зоологиялық. Таулы, орманды жерлердi мекендейтін, сүтқоректілер тобына жататын, қара түстi жыртқыш аң. Қара байлады [ тікті ]. #көнерген сөз. а) Кісісі өлген үйдің (ауылдың) қайғы-қасірет белгісі (қара мата, қара киім т.б.) туралы айтылады. ә) Қара шүберек байлап, аза тұтты. Қара байланғыр! #қарғыс сөз. Біреуің өліп, аза тұтқыр; иесіз қалғыр деген мағынада. Қара байрақ. #этнографиялық. Қазалы үйге тігілетін жалау. Қара бақыр. Жай металдан, жезден, мыстан жасалған ұсақ тиын-тебен. Қара бақырлық. Түкке тұрмайтын, салмағы, құны жоқ. Қара бала. э т н. Ауыл баласы; қазақтың баласы. Қара барқыт. #поэтикалық. Жібектей, жұмсақ, жайлы. Қара батпақ. Ми батпақ. Қара бетіне түкірді. #этнографиялық. Еліне, айналасына опасыздық жасаған адамды жек көруді, елден аластатуды білдіретін көне ырым; жеккөрінішін, жиіркенішін білдірді. Қара болат. эксп. Жай, өңделмеген болат. Қара боран. Түтеген шаңды аспанға көтеретін боран. Қара борандатты. Ашуланды, бұлқан-талқан болды, сөзбен бастырмалатты. Қара борбай. а) Жалаң аяқ, жалаң бұт, борбайын күн қақтаған. ә) Тақыр кедей, қара табан. Қара бурыл. Ақшыл тарта бастаған қара түс, қарасы басым бурыл. Қара бұжыр. Бетi тегіс емес, шешек дағы бар, өңкиген, түсi қара (кісi). Қара бұйра. а) Қара түсті бұйра (елтірі). ә) Есілген, құнарлы (топырақ). б) Будақтаған қою, қара қошқыл (түтін). в) Қалың, толқынданған. Қара [ көк ] бұйра насыбай. Жіңішке түтік қалыптан шыққан бөртпе насыбай. Қара бұлт. Күн райы бұзылар алдында аспанда пайда болатын түйдек-түйдек қою бұлт. Қара бұлт қанат қақты. #бейнелі сөзқолданыс. Аспанда қалың қара түсті бұлт қаптады, бұлт қоюлана түсті. Қара бұлт қасын керді. #бейнелі сөзқолданыс. Қалың қара түсті бұлт түнеріп, жаңбыр жауып кетті. Қара бұлттай қайғы. Өте үлкен, ауыр қайғы. Қара бұлттай қаптады. Қарақұрым болды, сансыз көп келдi. Қара бұлтты тұтты. #бейнелі сөзқолданыс. окказ. Бұлттың күшін, судың күшін пайдаланды, тұтынды. Қара бұлтты түрді. #бейнелі сөзқолданыс. Түнерген қою қара бұлттың арасынан көрінді, бұлтты сейілтіп жіберді. Қара бұлт үйірілді. а) Аспан түнерді, бұлт қоюланды, жаңбыр жаууға аз қалды. ә) Қиыншылық келді, қиын-қыстау кезеңге тап болды. Қара бұрыш. а) #өсімдік. <лат. pіpera nіgrum> Жылы жақта өсіпөнетін бұрыш тұқымдасына жататын көпжылдық шырмауық тәрізді өсімдік. ә) #тамақ өнеркəсібі. Қара бұрыш өсімдігі жемісінен кептіріп алынатын дәмдеуіш ретіндегі дән және дәннің ұнтағы. Қара білек. Қара күштің иесi. Қара дақ. Жағымсыз, ұнамсыз iс, қылық, жағдай, сезімнің т.б. қалдырған теріс әсерi, көңілге келтірілген, түскен қаяу. Қара дауыл. а) Жолында бәрін ұшырып, шаңды, қарды бұрқыратып әкететін екпінді қатты жел. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қиыншылық, тауқымет. б) Ашу, ыза екпіні. Қара дауылдай. а) Қара дауыл сияқты. ә) Қаһарлы, сұсты. Қара дауылдатып. Екпіндi, ызғарлы желдің соғуы. Қара дауына басты [ қара дауын қозғады ]. Ескі әдетіне басты, көне сарынға салды. Қара домалақ. Аласа бойлы, қара өңді, томпиған. Қара домалақ бала. #этнографиялық. Іш тарту, жақын көру, жақсы көру мағынасында “қазақтың баласы” деген мағынада айтылатын сөз. Қара домбыра. #этнографиялық. музыкалық. Көне шанағын жалпақ қалақша етіп ағаштан ойып жасаған, 89 перне қадалған, мойыны қысқа, ақын-жырау, салсерілер ұстаған шағын, қарапайым домбыра. Қара есекке теріс мінгізді. Өсекке таңды, атына кір келтірді. Қара #етістік. а) Майсыз #етістік. ә) Құр ет, қамыр қосылмаған таза #етістік. Қара етті. Қара еті мол; семіз емес. Қара еті жыртылды. Денесіауырды, бұлшықеті сыздап көтертпей қалды. Қара жақты. Нақақ айыптады, жала жапты. Қара жамалдатсын. #қарғыс сөз. Есекке немесе жылқыға айтылатын, «жамалдат ауруы келсін» деген мағынадағы қарғыс сөз. Қара жамбы. #зергерлік. Көптен келе жатқан күміс құймасы. Қара жамылғандай. Түнеру, қайғы жұту, азалы болу. Қара жамылды. #этнографиялық. а) Ері, жанашыры өлген әйел басына, үстіне қара түсті киім киіп, аза тұтты. ә) #поэтикалық. Қазаның артын жоқтады, қайғыға батты. б) Кісісі өлді, жақын адамынан айырылды. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қараңғылық басты, тұн жыраптүнерді. Қаражамылдырды. Қайғықасіретке ұшыратты, шерменде қылды. Қара жаңбыр [ жауын ]. Күздігүнгі нөсер, суық жаңбыр. Қара жапалақмұрын жарқанат. #зоологиялық. <лат. hіppоsіderоs fulіgіhоsus> Қолқанаттылар отрядына жататын жануардың бір түрі. Қара жапты. Жала жапты, жамандық таңды. Қара жарғақ. #этнографиялық. Құлын терісінен жасалған киім, тайжақы. Қара жарыс. а) #этнографиялық. Жай жарыс, бәйгесіз жарыс; атжарыстың бәйге, жүлде тігілмейтін түрі. ә) Байқау, барлау ретіндегі шағын сынақ. Қара жау. Қас дұшпан. Қара жауыр. Мезі қылған, ығыр еткен (сөз, әңгіме). Қара жаяу. а) Аяқ артары жоқ, көліксіз. ә) Түгі жоқ, тақыр кедей. б) Жай ғана қарапайым. Қара жаяу емес. Мақұрым, құралақан емес; өзіндігі бар. Қара жаяу болып шықпады. Құралақан емес, құралақан болмады. Қара жаяу қалмады. Құр қалмады, құралақан қалмады, олжалы болды. Қара жел. Әдетте күздігүні болатын құрғақ, суық жел. Қара желек жамылды. #этнографиялық. Ері өлген әйел басына қара орамал жамылып, жылап жоқтау айтты, ерін аза тұтты. Қара желін. Тасбауыр, мейірімсіз, итмінез әйел туралы. Қара жемсаулы тырқылдақ. #зоологиялық. Жемсауы қара түсті торғайдың түрі, жыл құсы. Қара жер. а) Қарсыз жер. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Қойны суық жер, қабір. б) #бейнелі сөзқолданыс. Өлім, қаза. в) #поэтикалық. Тіршілік көзі, нәрі, өмір арқауы. г) Соқа тимеген, игерілмеген, тың жатқан жер. ғ) #бейнелі сөзқолданыс. Жер, жер беті. Қара жер айырды. Өлді, қаза болды. Қара жер алды. Өлді, көз жұмды. Қара жер болды. а) Тапталды, тып-типыл болды. ә) Қатты ұялды. Қара жерге кіргіздi. Көзін құртты, жоқ қылды. Қара жерге қан қатты. Үлкен соғыс болды, қан судай ақты. Қара жерге отыртты [ қаратты ]. Ұятқа қалдырды, масқара етті. Қара жерге тықты. Масқара етті, ұятқа қалдырды. Қара жердей болды. а) Қапа болды, тауы шағылды. ә) Қатты ұялды, бетінен оты шықты. Қара жердей асылын ішке бүккен. окказ. #бейнелі сөзқолданыс. а) Бар кен байлығын, құнды кенішін тереңде сақтаған жер сияқты. ә) Басқадан қорғаштап аялаған сырын ішінде құпия ұстаған адамдай. Қара жердің қойнына кірді. Қайтыс болды, өлді, марқұм боп кетті. Қара жердің қойнында. Өлген, қайтыс болған. Қара жердің қыртысын қақ айырды. Күш-қайрат көрсетті, аянбай еңбек етті. Қара жердің талысы. Жер қойны. Қара жермен тең болды. Қадірсіз, елеусіз, сыйсыз болды. Қара жер төсек болды. а) Басына қиыншылық түсті, зәбір-жапа шекті, жаны күйзелді. ә) О дүниеге кетті, молаға түсті. Қара жетім. Әкесі жоқ жетім. Қара жол. а) Ауыл ішіндегі көше-көше, үйүйдің арасына түскен жол. ә) Ауыл сыртындағы мал тұяғы салған ұзақ, сүрлеу жол. б) Жүргінші көп жүретін қаланың негізгі жолы, даңғыл, бас жол. Қара жолақ. Қара сызықтары (жолдары) бар. Қара жон. а) Дәл жон, арқа жон. ә) Қайратты, мығым, қажырлы. Қара жорға. #этнографиялық. Әдетте жорыққа, алыс жолға мінетін шыдамды, жүрісті, күшті ат. Қара жорға атты теңселтті. Қара жорға мінді, сән-салтанат құрып жүрді. Қара жорға [ ат ] бос келді. #поэтикалық. Алыс жолға кеткен адам оралмады, жорыққа аттанған жауынгер қаза болды. Қара жорға [ ат ] мінді. #этнографиялық. а) Қыз ұзатылып, күйеуінің жұртына аттанды, алыс жолға шықты. ә) #поэтикалық. Жорыққа аттанды, соғысқа, майданға кетті. б) Ерекше сән-салтанат құрып, жұрт алдындаөзінің дәулетін, мәртебесін көрсетіп өзгешеленіп жүрді. Қара жортуыл. Ұзақ, тоқтаусыз жүріс, тынымсыз жортуыл. Қара жұдырық. а) Қара күш, білек күші. ә) Ойсыз, ақылсыз, әншейін қара күш, дөрекі, ожар басынушылық. Қара жұмыс. а) Қол күшімен істелетін ауыр еңбек. ә) Азабы көп, бейнетті, адамды титықтатып тоздыратын ауыр жұмыс. Қара жұмысшы. Дене еңбегімен күн көретін, ауыр жұмыста істейтін адам. Қара жұрт. #этнографиялық. а) Қалың бұқара, қарапайым халық, қара халық. ә) Атамекен, өсіпөнген байырғы мекен, ескі қоныс. Қара жүз. Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған жауыз, ұятсыз, арсыз адам. Қара жүзбайдың үйіне қонғанша, сары жүзбайдың жұртына қон. Пейілі тардың балын ішкенше, пейілі кеңнің қара суын іш деген мағынада. Қара жүзген. #өсімдік. <лат. асuleаtum> Кирказондар тұқымдасы жүзген туысына жататын өсімдіктің түрі. Қара жүнді қарға. #бейнелі сөзқолданыс. Түкке тұрғысыз бейшара деген мағынада. Қара жүрек. #бейнелі сөзқолданыс. Опасыз, қаныпезер, қатал. Қара жылан. #бейнелі сөзқолданыс. Сұм, сұрқия адам. Қара зығыр бүргесі. #зоологиялық. <лат. lоngіlаrsuspаrvulus Рауk> Ұзындығы 1,2–1,5 мм болатын қара түсті бүрге. Қара ит те пайғамбарға абалады. Надан адам надандығын көрсетпей тұрмады [ Ежелгі аңыз бойынша, Мұхаммед пайғамбарға абалап үрген итке: “Бұл – пайғамбар емес пе?” дегенде, ит: “Өзім де білем, бірақ ит атым ұмытылмас үшін үріп тұрмын”, – деп жауап берген екен ]. Қара итті аламанға қосам ба? #сөйлеу. қарапайым сөз. Бәйге атым жоқ, жарысқа шабаншарғақты қоспаймын деген мағынада (кейігенде айтылады). Қара кәмшат. а) #зоологиялық. Жүні қара, терісі аса бағалы аң. ә) Кәмшаттың жүні қара түсті аса бағалы терісі немесе содан жасалған баскиім, киім. Қара кедей. Түгі жоқ кедей, жарлы. Қара кезқұйрық. #зоологиялық. <лат. mіlvus kоrsсhun> Қаршыға тұқымдастарына жататын ірі жыртқыш құстың бір түрі. Қара келсін. #жергілікті сөз. #қарғыс сөз. Маңдайыңа қара тігілсін деген қарғыс. Қара кер. а) Түгінде қара қылшығы басым құла мен күреңнің арасындағы түс (жылқыға қатысты). // Қара кер жылқы, ат. ә) Күрең түсті. Қара кесек [ ет ]. а) Майы жоқ сұрпы #етістік. ә) Жай, орта шаруа, орта тұрмысты. Қара кешке. Кешке дейін. Қара киген арудай. #бейнелі сөзқолданыс. Мұңлы, қайғылы әйелдей. Қара киді. Аза тұтты, дүние салған кісіні жоқтап, қайғырды. Қара көбең. қңір қараңғысы, ала көбең. Қара көбең тартты. Бұлдырады, күңгірттенді. Қара көже. Құнары төмен, кедейкепшіктің асы; қатықсыз көже. Қара көз. #сөйлеу. а) Ұлты қазақ, ауыл қазағы. ә) #поэтикалық. Ағынан қарасы мол, әдемі көз. Қара көзді. Көздері қап-қара, ағынан қарасы мол, әдемі көзді. Қара көз қарындас. Қандас қазақ, бір ұлт өкілдері, нәсілдік, ұлттық белгісіне қарай қазақтарға қатысты қолданыс. Қара көк. а) Қара мен көктің аралығындағы түс. ә) Қоңырға ұқсас жылқының түсі. //Түсі қоңырға ұқсас жылқы. б) #этнографиялық. Байырғы кезде текті әулеттен шыққандар мінетін жылқы. в) #этнографиялық. Текті, тегі асыл, текті әулеттің ұрпағы. Қара көктің тұқымы. #этнографиялық. Асыл тұқымды, текті. Қара көкірек. Пиғылы жаман, арам ниет. Қара көл. Өзен, жылға құймайтын, суы жер астынан шығып жататын көл. Қара көмбе. #көнерген сөз. Тұрақты мекен, жай. Қара көңіл. а) Қайғылы, шерлі, қам көңіл. ә) Ойсыз, надан, пасық. б) Көңілсіз, мұңлы, алаңдаулы. в) Надан, топас, пасық. г) Арам, зұлым, қараниет. Қара көрдей. Тастай суық әрі қараңғы. Қара күз. Күздің ортасынан асқан шеніндегі суық мезгіл, нағыз күз, суық күз. Қара күйе жақты. Масқаралады, абыройын кетірді. Қара күйе жапсырылды. Жала жабылды, қараланды, кінә тағылды. Қара күн. Қиыншылық кез, ауыр кезең. Қара күн [ күнді ] басқа салды. Ауыр сынаққа түсті, қиындықты көрсетті. Қара күнді жамылып, қара түнді басынан кешті. #поэтикалық. Үлкен зобалаң көрді, зорлыққа ұшырады, қиын-қыстау кезеңді басынан өткерді, басына қауіп-қатер төнді. Қара күн туды. Ауыр азапқа ұшырасуды теріс ағызды. Айтқанын істетті, дегенін болдырды, үкімін жүргізді. Қара су жүргізу. #этнографиялық. зергерлік. Күміс бетіне қара ала түсті өрнек жүргізу. Қара су, қара нан. Қарапайым тіршілік, орташа тұрмысқа жетерлік ризық, арқау болатын несібе. Қара сусар бөрік. #этнографиялық. Сусардың қара түсті терісінен тігілген бағалы баскиім. Қара суық. а) Күзгі, көктемгі аласапыран кез, қара қатқақ. ә) Жер қара кездегі жаңбырсыз ызғарлы, суық жел. Қара суық қатайды. Қарсыз, жаңбырсыз, ызғарлы жел үдей түсті, одан бетер суық бола түсті. Қара суық хабары естілді. #бейнелі сөзқолданыс. Күздің алғашқы суық ызғар желі соқты. Қара суы май болды. Халахуалы оңалды, ризығы артты, ауқатты болды. Қара сұр. а) Сұрқай тартқан қара өңді (адам). ә) Қара аралас сұр (түс). Қара сүмек болды. Терге шомды, малшынды. Қара сіңір. Қайратты, күшті. Қара табыт. #бейнелі сөзқолданыс. Өлім, қаза, көр. Қара таған. а) Қара қарға. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Өсекші, ғайбат сөйлеген адам. Қара тақтай. #тарихи. Сауат ашып, оқужазуды үйретуге арналған тақтай, тақта. Қара тақым. Қара жаяу, мінерге аты жоқ кедей. Қара тал. Қаптап, қаумалап өскен қалың тал. Қара талдай. Қаптаған, қаумалаған, сансыз, көп. Қара талқан. #этнографиялық. Жай, құр талқан. Қара тандыр. Суалған, қатып қалған. Қара тартыс. Топ, шоғыр күйлер. Қара тас. а) Суық, бұзуға келмейтін берік кереге (қамал). ә) Жай әншейін тастың өзі, құр тас. б) Дәу, бір орнында қозғалмай жатқан тас. в) #бейнелі сөзқолданыс. Қатыгез, қатты, мейірімсіз. Қара тастай. а) Өзгермейтін, жібімейтін. ә) Зілдей, батпандай, тым ауыр. Қара тастай [ қатып ] жібімеді. Көңілі қатты суып, іші жылымады, мейірімі (еш) түспеді, қатайып, қатаңданды. Қара тасты балқытты. Тас көңілді ерітті, елжіретті. Қара тас үй. #бейнелі сөзқолданыс. Тас түрме, абақты. Қара таяқ. Қара танитын, оқыған. Қара тер. Бұршақтаған, сел-сел тер. Қара тер болды. а) Тері сел боп ақты, қатты терледі. ә) Терлептепшігенше жұмыс істеді, титықтады, шаршады, шалдықты. б) Босқа зорықты, арам тер болды, құр әуре болды. Қара терге малынысты. Тері сел болып ақты. Қара терге сабылтты. Әбден терлетті, тері судай аққанша шаршатты. Қара терге түсті [ боялды ]. Қатты терледі, қиналды, шаршады. Қара терең. Түпсіз терең, тұңғиық. Қара тер судай ақты. Сел-сел болып терледі, малшынып терледі. Қара тобыр. #саяси. ескі #кітабистиль. а) Қараңғы, сауаты жоқ, саясаттан аулақ, топбасшы не айтса соның жетегінде жүретін адамдар шоғыры. ә) Қарапайым халықтан, шаруа, жалшыдан тұратын топ. Қара тоқпақ. #сөйлеу. Сауаты төмендік, қараңғылық, қара күшке ғана сүйенгендік. // Қара күшіне ғана сеніп, терең ойланбайтын, сауаты төмендеу адам. Қара топырақ. а) Жерден қатты желмен көкке ұшқан шаң топырақ. ә) #этнографиялық. Атамекеннің, байырғы қоныстың, туған жердің топырағы. Қара торы. Бидай өңдіден гөрі қоңырқайлау түс. Қара торының сұлуы [ әдемісі ]. Өңі ашық қоңыр, қоңырқайлардың ішіндегі келісті, реңді, шырайлысы. Қара төбел. Маңдайында кішкене ағы бар қара түсті жылқы малы. Қара тұлпар. #этнографиялық. Алыс жолға, жорыққа мінетін мықты, төзімді қазанат (мұндай ат көбіне қара түсті болып келеді). Қара тұман. а) Түнерген, түк көрінбейтін қою, қалың тұман. //Қалың, қою бу, түтін. ә) Өксіген өмір, қызығы жоқ тіршілік. б) #бейнелі сөзқолданыс. Жанға бататын ауыр, азабы мол, ұнжырғаны түсіретін, еңсені басатын. Қара тұман басты [ орнады ]. а) Жер бетіне түк көрінбейтіндей қалың, қою тұман түсті. ә) Жер бетіне түнек орнады, халықтың басына қиын-қыстау заман түсті, халық күйзелді. б) Қаптаған қалың қол (әскер) қаумалап, жаулап алды. Қара тұман орнатты. #сөйлеу. Күйзеліске түсірді, басына қиын-қыстау заман тудырды. Қара тұяқ. #саятшылық. Қыран құстың тырнағы. Қара түн. а) Қараңғы, көзге түртсе, көргісіз түн. ә) Азап, қорлық, мехнат. б) Ұнжырғаны түсіретін, еңсені басатын ауыр хал, ахуал. Қара түнді басынанкешірді. Қиындық көрді, азап шекті. Қара түнді жамылды. Түнге қалды, түнде жолға шықты. Қара түнді жамылып отырмын. #этнографиялық. сөйлеу. Шын айтып отырмын, оллахибұллахи, өтірік айтпаймын деген мағынадағы қарғану сөз. Қара түнді жолдас қылды. Түн қараңғылығын пайдаланып, көзден тасаланды, қараңғы түнде жасырынды. Қара түнді қақ жарды. Түнгі ащы дауыс, күшті жарық туралы айтылады. Қара түнек. а) қап-қараңғы, көзге түртсе көргісіз түн. ә) Қап-қара қою, түнерген (бұлт). б) Тұңғиық, тұнжыр, түпсіз (ой). в) Ауыртпалық, қайғықасіретке толы шақ. Қара түнек басты. Түн жамылды, қараңғы түн түсті. Қара түнек заман [ дәуір, өмір ]. Надандық, қараңғылық, ауыр тұрмыс жайлаған әділетсіз заман. Қара түн жасырды. #бейнелі сөзқолданыс. Түннің қараңғысында көрінбей қалды. Қара түтін. Қою түтін. Қара түтін қапқызды. Басына қара түнек орнатты, нәубет төндірді. Қара тізім. Айыптылар тізімі; кінәлі болғандар тізімі. Қара тікті. #этнографиялық. Кісісі өлген қаралы үйдің оң жақ белдеуіне найзаға марқұмның тегі мен жасына қарай ақ, көк, қара қызыл, ала ту байлады [ Марқұм төреден шыққан болса, ақ, көк, ала т.б. Өзді-өзі тұқымының туын тігеді, ал қарадан шықса, жасына қарай жас кісіге – қызыл, кәрісіне – ақ, орта жастағы кісіге – бір жағы ақ, бір жағы қызыл ту тіккен ]. Қара тіл. Сөзге жүйрік, шешен, ділмар. Қара тірсек. Арық, қатпа деген мағынада. Қара уайым [ уайымға ] басты [ түсті ]. Қайғырды, қайғы шалды. Қара уылдырық. Қортпа, бекіре, шоқыр сияқты бекіре тұқымдас балықтардан алынатын бағалы уылдырықтың түрі. Қара үзеңгі. Ескі, бұрыннан келе жатқан үзеңгі. Қара хабар. Жайсыз, суыт, қайғылы хабар. Қара шай. а) Сүт қатпаған қызыл шай. ә) Басқа тамақ жоқ, құры шайдың өзі. б) Шығымы қызыл күрең түсті болатын шай сұрпы жапырағынан дайындалған қара түсті шай. Қара шайда кеспе жоқ. Құр шай ғана болды, дастарқан мәзірі қарапайым болды деген мағынада. Қара шал. Қартайған, арық, күнқақты болған қарт адам. Қара шаңырақ. #этнографиялық. а) Бір үйдің ағайынды балалары атаанасынан енші алысқанда кенже ұлына қалатын киелі саналатын үй, үлкен үй, бүкіл әулеттің отауларынан мәртебесі биіктеу отау. ә) Атадан мирас болып қалған үй, тұрғынжай. б) Атадан балаға мұра болып беріліп келе жатқан қасиетті шаңырақ – киіз үй сүйегі уықтарын тұтастырып тұратын күмбез тәрізді ең жоғарғы бөлігі. [ Қара шаңырақ – арғы ата үйінің ұрпақтанұрпаққа тапсырылып келе жатқан, берік ағаштан жасалған, салмағы ауыр, көненің көзіндей болатын әулеттің киелі мүлкі ]. в) Туған өлке, кіндік қаны тамған туған жер. г) Атадан мирас болып қалған жер, Отан, атажұрт, атамекен. ғ) Киелі мекен, көнеден бергі тарихы бар ел, жер, қала т.б. д) Туған ел, өз халқы. е) Ең алғашқы болып құрылып, өз саласында заманға қарай жетілдіріліп отыратын өзіндік дәстүр қалыптастырған бұрыннан келе жатқан әйгілі мекеме, орын, орталық т.б. Қара шаңырақ иесі. #этнографиялық. а) Еншісіне атадан мирас болып келе жатқан киелі мүлік – шаңырақ, ата-ана отау үйі тиген үйдің кенжесі немесе бәйбішенің жалғыз ұлы сияқты мұрагер. ә) #бейнелі сөзқолданыс. Ата-баба дәстүрін жалғастырушы, ата жолын қуушы мираскер ұрпақ. Қара шаңырақ көтерді. а) Өз алдына үй тікті, ел болды. ә) ата-баба мұрасын қайта жаңғыртты, ұрпақ сабақтастығын жалғады. Қара шаңырақ өшті. Үлкен әулет құрыды, отбасымен жойылды, арғы атадан тараған ұрпақтан тұяқ қалмады. Қара шаңырақта қалды. Үлкен үйдің түтінін түтетті, атаананың үйіне ие болды. Қара шаңырақтан қан жаудырды. Әлегін аспаннан шығарды, екі аяғын бір етікке тықты. Қара шаңырақты қалдырды. а) Үлкен үйді мирас қылды, мұрагер етті. ә) Атадан мирас болып тапсырылған үлкен үйден кетті. Қара шаңырақтың түтінін түтетті. Үйлі-баранды болды, отбасын құрып, ұрпақ сүйді. Қара [ шекпен ] шаруа. #тарихи. Диқан, малшы, жалшы сияқты қара жұмыспен күн көретін қарапайым жұрт. Қара шат. Терең шатқал; тау шатқалының екіге айырылған тұсы. Қара шаш [ бұрым ]. #поэтикалық. Әдемі бұрым, арудың төгілген шашы. Қара шашы жайылсын! #қарғыс сөз. Қазалы болсын деген мағынада (әйелге арнап айтылған). Қара шобыр. Қарабайыр, орта қол. Қара шоқпар. #экспрессивті. Жуан жұдырық, ұрда жық; бүлік, сойқан. Қара шолақ. Қарапайым, қысқа, ықшам. Қара шығын. #тарихи. Отарлаушы Ресейдің патшалық өкіметінің елден жинаған қосымша салығы, жергілікті әкімдердің «УАҚ-ТҮЙЕК шығынға» деп жинайтын салығы. Қара шіркей. Қаптаған, қалың шіркей. Қара іңген. Қара түсті іңген.
ҚАРА ... 3 Өсімдік, жануар, жәндік, т.б. атаулардың құрамында кездесіп, олардың ағзасы не құрылымындағы бір бөлігінің қара түсті болып келетін түрлерін атайтын күрделі сөздердің құрамдас бөлігі.
ҚАРА = #етістік. 1. Көз жіберу, көру, назар аудару. 2. #ауыспалы мағына. Бағу, жаю (мал, құс). 3. #ауыспалы мағына. Іздеу, іздестіру. 4. #ауыспалы мағына. Тексеру, бақылау, ауруын байқап білу. 5. #ауыспалы мағына. Тыңдау, құлақ асу. 6. #ауыспалы мағына. Бағалау, елеу, ескеру, мән беру. 7. #ауыспалы мағына. Бағыну, мойындау. 8. #ауыспалы мағына. Аңғару, байқау, аңдап бағу. 9. #ауыспалы мағына. Күту, тосу, бөгелу. 10. #ауыспалы мағына. Бағып-қағу, күту, мәпелеу, баптау. 11. #ауыспалы мағына. Бағыну, қарауына, қол астына өту, тәуелді болу. 12. #ауыспалы мағына. Есептеу, санау, ойлау. 13. #ауыспалы мағына. Ауу, беттеу, ойысу, қадам басу. 14. #ауыспалы мағына. Арнайы сөз ету, талқылау. 15. #ауыспалы мағына. Қарастыру, зерттеу. 16. #ауыспалы мағына. Дәл бағытталу, тура келу. 17. #ауыспалы мағына. Оқу, оқып шығу. Қарадан қарап жүріп [ отырып ]. а) тектен-текке, құр босқа. ә) өз-өзінен, әшейінақ. Қарай да қарай. #поэтикалық. Қайта-қайта талмай #қарапайым сөз. Қарайтын бет қалған жоқ. Әбден ұятты, кінәлі болып қайта көруге дәті бармады. Қарасаң басыңдағы бөркің түседi. Тiптік, өте биік.
ҚАРААҒАШ #зат есім. #өсімдік. 1. Қуаңшылыққа төзімді, қабығы қара сұр, жапырағы ұзын, діңі қатты ағаш. 2. т е рм. <лат. ulmus cаrpіnіfоlіa> Шегіршін туысына жататын, қабығы қара сұр, жапырағы сағақты, қарама-қарсы орналасқан, биіктігі 30 метрдей, диаметрі 1,5 метрдей болатын ағаш. Қараағаш тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. ulmасeаe> Негізінен ағаш, сирек бұталар түрінде кездесетін қосжарнақты гүлді өсімдіктер.
ҚАРААҒАШТЫ #сын есім. ботаникалық. Қараағаш өскен, қараағашы бар.
ҚАРААЖЫРЫҚ #зат есім. #өсімдік. <лат. cуnоdоn dасtуlоn> Астық тұқымдасы ажырық туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ҚАРААЛА 1#омоним #сын есім. Ақ немесе басқа түстермен қара араласқан түстің түрi. Қараала шыжық. #этнографиялық. тамақ өнеркəсібі. Қойдың әбден шыжғырылған ішмайы мен құйрық майына ет қосып қуырып жасалатын ұлттық тағам түрі.
ҚАРААЛА 2#омоним #зат есім. #этнографиялық. зергерлік. Күміс, мыс, қорғасын, күкірт қосып, балқытып, қорыту арқылы алынған қоспа (бояу). Қараала жүргізу. #қолөнер. Зергерлік бұйымның бетіне өрнек салу әдісi.
ҚАРААЛА ... 3 Түсі ақшыл және қара аралас болып келетін жанжануарлар мен өсімдіктердің күрделі атауының бірінші сыңары. Қараала сиыр. #зоологиялық. Голланд тұқымы мен одан тараған остфриз тұқымдарының бұқаларын жергілікті сиырмен ұзақ уақыт бойы өндіре будандастыру арқылы шығарылған сүтті сиыр тұқымы. Қараала үйрек. #зоологиялық. <лат. tаdоrna> Үйректер тұқымдасына жататын құстар туысы.
ҚАРААЛҚА #зат есім. #өсімдік. Жемісі қара түсті бір я көпжылдық шөптесін өсімдік, алқа өсімдігінің түрі.
ҚАРААЛМА #зат есім. #өсімдік. <лат. mаlus kіrghіsоrum> Қабығы сұр түсті, өркендері ұзын, жіңішке тікенексіз болатын алманың бір түрі.
ҚАРААНДЫЗ #зат есім. #өсімдік. <лат. inula grаndіs> Күрделігүлділер тұқымдасы андыз туысына жа-
ҚАРААЯҚ қарааяқ ішік. #этнографиялық. Түлкінің бауыр аяқ терісінен істелген ішік.
ҚАРАБАЙ 1#омоним #зат есім. #зоологиялық. <лат. plegаlіs fаlсіnellus> Дегелек тәрізділер отрядының тырнақұтандар тұқымдасына жататын, сыртқы тұрқы шалшықшыларға ұқсас, дене тұрқы орташа жылтыр қара түсті құс.
ҚАРАБАЙ 2#омоним #зат есім. Сараң, қайырымсыз, дүниеқор адам.
ҚАРАБАЙДАЙ #сын есім. Сараң, қайырымсыз, қатты. Қарабайдай қаныпезер [ сараң ]. Мейірімі жоқ, сараң адам туралы айтылады.
ҚАРАБАЙЛЫҚ #зат есім. Қайырымсыздық, сараңдық, тасбауырлық.
ҚАРАБАЙЫР 1#омоним #сын есім. 1. Қарапайым, орташа, ортақолды. 2. Үйреншікті, машықты.
ҚАРАБАЙЫР 2#омоним: қарабайыр жылқы.#малшаруашылық. Орта Азия арғымағын, қазақы жылқыны моңғол, түркімен, араб жылқыларымен, арғымақпен будандастыру арқылы алынған салт мінуге, жүк тасуға көнбіс жылқы.
ҚАРАБАЙЫРЛАН = #етістік. Қарапайымдану, тұрпайылану.
ҚАРАБАЙЫРЛАНДЫР = #етістік. Қ а рапайымдандыру, тұрпайыландыру.
ҚАРАБАЙЫРЛАНДЫРУ деген ҚАРАБАЙЫРЛАНУ деген ҚАРАБАЙЫРЛАУ #сын есім. Орташа, ортақол; қарапайымдау.
ҚАРАБАЙЫРЛЫҚ #зат есім. Тұрпайылық, дөрекілік.
ҚАРАБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. < #латын тілі. sсhіzоthоrаx аrdentаtus> Тұқылар тұқымдасына жататын аналь тесігі мен аналь қабаты қабыршақтармен қоршалған балық.
ҚАРАБАРАҚ #зат есім. #өсімдік. <лат. hаlоstасhуs> 1. Жасаң кезінде малдың жеуіне жарамсыз, тек күздегі алғашқы суық ұрғаннан кейін түйе, қой ащылайтын бұтасын өсімдік. 2. т е рм. Алабұта тұқымдасына жататын түрлі химиялық мақсаттарда пайдаланылатын сексеуіл тәрізді бұта немесе ағаш.
ҚАРАБАРАҚТЫ #сын есім. Қарабарақ өскен, қарабарағы бар.
ҚАРАБАРҚЫН 1#омоним #зат есім. #өсімдік. Сор, ащы жерге өсетін, биіктігі жарты метрдей қатты бұта.
ҚАРАБАРҚЫН 2#омоним #сын есім. 1. Қалың ну, жынысты. 2. Кескіндер мүлде көрінбей тұтасып кететіндей қараңғы, қою қараңғы. 3. Қараңдаған, қараңдапбұлдыраған, қошқыл қара түстi. Қарабарқын тартты. а) Қараңғыланды, қараңғы қоюланды. ә) Қара қоңыр түске ендi, кескінi көрінбей кеттi, мұнартты.
ҚАРАБАРҚЫНДАН = #етістік. Қарабарқын түске айналу; қарауыту, қоңырқайлану, күңгірттену..
ҚАРАБАРҚЫНДАНУ деген ҚАРАБАС 1#омоним #зат есім. #өсімдік. Шалғын атқонағы (астық тұқымдасы атқонақ туысына жататын өсімдік, арамшөп). Қарабас шалғын. #өсімдік. Қарабас 1.
ҚАРАБАС 2#омоним: қарабас өгізшағала. #зоологиялық. <лат. gаrus iсhthуаetus> Татрең тәрізділер отрядының шағалалар тұқымдасына жататын басы қара, салмағы 1,21,9 кгдай болатын ірі құс.
ҚАРАБАСШӨП #зат есім. #өсімдік. <лат. pоterіum> Раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ҚАРАБАУЫР 1#омоним #зат есім. #зоологиялық. Қарабауыр бұлдырық (аяқтары қысқа, денесі тығыз, кептер шамалас, бұлдырықтар отрядына жататын құс). Қарабауыр бұлдырық. #зоологиялық. <лат. pterосles оrіentаlіs> Кептер тәрізділер отряды, бұлдырық тұқымдасына жататын, басы, мойнының артқы жағы мен кеудесі қызылсұр түсті құс.
ҚАРАБАУЫР 2#омоним #сын есім. Тасбауыр, безбүйрек, қайырымсыз, қатыгез (адам).
ҚАРАБАЯЛЫШ #зат есім. #өсімдік. Сораң туысына жататын далалы, шөлді жерлерде өсетін, түйе азығына жататын өсімдік.
ҚАРАБЕЗ #зат есім. в #етістік. Қоздырғышы таяқша тәрізді микроб (bасіllus аnthrаsіs) болып табылатын түйенің жедел өтетін аса қауіпті жұқпалы ауруы.
ҚАРАБЕТ #сын есім. Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған арсыз, ұятсыз, жексұрын. // Ел алдында барлық сенімнен айырылған, елдің қарғысына қалған арсыз, ұятсыз, жексұрын адам.
ҚАРАБИДАЙ #зат есім. 1. #өсімдік. <лат. seсаle> Сабағы тік, биіктігі 1,5–2 м, жапырағы таспа тәрізді, сырты түкті, шашақ тамырлы астық тұқымдас дақылды өсімдік. 2. Қарабидай дақылының дәні; астық.
ҚАРАБИЕ #зат есім. #этнографиялық. о й ын. Қазақ ұлттық балалар ойынының бір түрі.
ҚАРАБОЗТОРҒАЙ #зат есім. #зоологиялық. <лат. melаnосоrуpha yeltоnіensіs> Жазда қара, қыста бозғылт түсті торғайлар отряды бозторғай тұқымдасына жататын құс.
ҚАРАБОДЫН #зат есім. #тарихи. Ежелгі түркі тайпаларына кіретін бағынышты әлеуметтік топ.
ҚАРАБОТА #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. Алабота тұқымдасына жататын өсімдік түрі.
ҚАРАБУРА #зат есім. 1. кәс. Ағаш, шырпы, қамыс сияқтылардан су жолына қойылатын тосқауыл, қоршау, бөгет. 2. г е ол. Су тасқынына бөгет болу үшін шымнан, қамыстан төселетін бөгет.
ҚАРАБУРАЛА = #етістік. Бөгеу, тосқауыл жасау.
ҚАРАБУРАЛАУ деген ҚАРАБҰҒА #зат есім. #зоологиялық. Қара қоңыр түсті алабұға тектес балық.
ҚАРАБҰЙЫМ #зат есім. жергілікті сөз. Мазмұны керітартпа нәрселер, адамның санасын улайтын материалдар.
ҚАРАБҰТА #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. Түрі тобылғы тәрізді таулы жерге шығатын өсімдік.
ҚАРАБҮР #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. Қара сексеуіл.
ҚАРАБҮЛДІРГЕН #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. 1. Қожақат (Ұсақ, шырынды, қара немесе қызыл қара түсті жемісі бар, бұталары тікенекті өсімдік немесе оның жемісі). 2. Қожақат (раушангүлдер тұқымдасы, қожақат туысына жататын жемісі қара түсті өсімдік).
ҚАРАГЕР #сын есім. Қара кер. Қарагер бие. Қарасы басым кер түстi бие.
ҚАРАҒАЙ #зат есім. #өсімдік. Түзу, биік болып өсетін, қысы-жазы көгеріп тұратын қылқан жапырақты, шаруашылыққа маңызы зор бағалы ағаш. 2. т е рм. <лат. pіnus> Қарағай тұқымдасының бір туысы, биіктігі 20–50 метрдей болатын бірүйлі мәңгі жасыл ағаш немесе ағаш тәрізді бұта. Қарағай басын шортан шалды. Заман өзгерді; заман азды деген мағынада. Қарағай бойы қар жауса, Жұтамайды сауысқан. #бейнелі сөзқолданыс. Ағайын арасы суыса, жаулары талайды деген мағынада. Қарағайға қарсы біткен бұтақ. #бейнелі сөзқолданыс. Қайсар, қайратты, өрмінез, өжет адам. Қарағайдан садақ будырды. #фольклор. Садағын берік қылып қарағайдан жасатты. Қарағай домбыра. #этнографиялық. музыкалық. Қарағай ағашынан жасалған бағалы домбыра. Қарағайдың қарсы біткен бұтағындай. Қайсар да қайратты, өжет мінезді. Қарағайдың қоңыр аласы. #саятшылық. Саусақтары салалы, жуан, тұмсығы ұзын жебелі, шалқақ кең иықты, денелі, боз шуда, ақ балақ, көкшіл, шегір көз бүркіттердің бір тегі. Қарағайды талға жалғады. Ептеп-септеп күн көрді. Қарағай майы. #ботаникалық. Қарағай жас шыбықтарынан және қылқанынан алынатын эфир майы. Қарағай мүйіз. Мүйізі қатты, үлкен. Қарағай табақ. #этнографиялық. Қарағайдан ойып жасалған табақ. Қарағай тұқымдасы. #ботаникалық. <лат. pіnасeаe> Ағаш, сирек те болса бұта түріндеөсетін қылқан жапырақты өсімдіктердің ең үлкен тұқымдасы. Қарағай мүйізді ешкі. Мүйіз бітісі түзу, жуан әрі ұзын болып өскен ешкі. Қарағай найза. #этнографиялық. Сабы қарағайдан жасалған найза. Қарағай орманы. Құмды және тасты жерлердегі негізінен қарағай ағашынан тұратын орман, кейде қайың ағашы аралас өскен орман.
ҚАРАҒАЙДАЙ #сын есім. 1. Қарағай тәрізді, қарағай сияқты. 2. #ауыспалы мағына. Үлкен, зор, биік.
ҚАРАҒАЙЛЫ #сын есім. Қарағай өскен, қарағайы бар. Қарағайлы дүм. Қарағайлы жердің арғы түкпірі. Қарағайлы орман. #географиялық. Көбіне құрғақ құмды жерде өсетін қалың тоғай [ Тек қарағай өссе – қараорман, қайың; шырша, жөке, арша, шетен аралас өссе – аралас орман деп аталады ].
ҚАРАҒАЙСЫЗ #сын есім. Қарағай өспеген, қарағайы жоқ.
ҚАРАҒАЙШЫ #зат есім. Қарағай кесіп, дайындаушылар.
ҚАРАҒАЛДАҚ #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. Қара қызғалдақ (қызғалдақ туысының бір түрі).
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий