Толковый словарь казахского языка: ХАН

Слово: Казахский язык Русский язык Английский язык Найти

| ХАН #зат есім. #тарихи. Байырғы хандық мемлекеттегі ең жоғары лауазым, билік иесі, ел билеуші. Ханға сәлем бермейді. Шаруасына ісі сай, мұртын балта кеспейді. Ханға сәлем бермейтін. а) жағымды. Өрмінез, намысшыл. ә) #жағымсыз. Тәкаппар, өркеуде. Хан болсын, қара болсын. #көнерген сөз. Кім болса, ол болсын. Хан [ хан жарлығы ] екі айтпайды [ екі болмайды ]. #көнерген сөз. Хан айтса орындалмай қалмайды, хан екі сөйлемейді, айтқанын істетеді, орындатады. Хан жақсы ма? #этнографиялық. Қазақтың ұлттық ойынсауығының бірі. Хан жарлығы екi болмайды. Бұйрық сөзсіз орындалды. Хан ием. Менің ханым, табынатын бас иемдеген мағынада. Хан көкірек адам. #көнерген сөз. Өте тәкаппар адам туралы айтылады. Хан көтерді. а) #этнографиялық. Ақ киізге отырғызып, хан етіп сайлады. ә) Сый тұтып, құрмет көрсетті. Хан нәсілі. Текті, асыл тұқымды, хан ұрпағы. Ханның қара өгізін сойып алғаннан жаман не бар. #көнерген сөз. Өктем таптың аяусыз, қаныпезер қылығы туралы айтылады. [ Ескі заманда ханның малын барымталаған кісі немесе рулы ел оны әлденеше есе етіп төлеуге мәжбүр болған, ал барымташы кісіні хан үкімімен масқаралап, құртып жіберу дәстүрі болған ]. Хан ордасы. Хан отыратын, билік жүргізетін орын, хан сарайы. Хан сайлауы. #саяси. Қазақ ордасында қалыптасқан ең жоғары билік иесін, ел басшысын сайлаудың рәсімі мен жөнжоралғысы [ Ежелгі түріктің қият руынан шыққан Шыңғыс хан ұрпағы қазақ ордасында ақсүйек, айрынша текті әулет деп саналып, солардан хан сайланған. Қазақ ордасының, мемлекеттілігінің туын көтерген Керей мен Жәнібектен тараған ұрпақ қазақтың үш жүзіне ортақ саналған. осындай жеке әулеттен хан сайлау ел бірлігі үшін аса маңызды рәсім болды. Осының нәтижесінде хан сайлау – ру таласынан тысқары, барлық ұлыс үшін тең дағуадағы ортақ игілікке айналды ]. Хан сарқыты. #этнографиялық. Хан сайланған соң атқа мініп, ордаға түскен кезде әр тайпадан, әр тараптан арнайы іріктелген адамдар ханның өрістегі малын, қозы-лақ, құлынтайына дейін түк қалдырмай бөліске салу рәсімі [ Оның мәні – ханға малдың керегі жоқ. Хан – ел иесі, жұрт тұлғасы, елде бар болса, ханда да бар, ханның халықтан бөтен тілегі болмауы тиіс дегенге саяды. Сайлауға келе алмаған жұрт тойдан дәм татады, сарқыт алады, хан малының тұқымы қалған елге құт әкеледі ]. Хан сыртынан жұдырық. Доқ, айбат қылу, қоқан-лоқы, қыр көрсету деген мағынада. Хан тажы. Қызыл-жасыл ақық, жалт-жұлт еткен гауһар, меруерт сияқты асыл тастармен әшекейлеген ханның сәнді баскиімі. Хан талау. #көнерген сөз. Ханталау (елді дұрыс басқара алмаған хандардың жазасы). Хан тәңірінің биігіне шаншылды. Ең биік белеске көтерілді, аспанмен теңесті деген мағынада (Хан тәңірі атты биік бейнелене айтылып тұр).