Толковый словарь казахского языка: Мата>

АЛЬМА-МАТЕР #зат есім. “Өсірген ана” деген мағынадағы Еуропа мәдениетіндегi оқу орындардың бейресми атауы.
АТ-МАТЫМЕН #үстеу. Атымен бірге, түгел.
БАЙЛАП-МАТА = #етістік. 1. Жiп, арқанмен шырмап бекіту. 2. #ауыспалы мағына. Басын байлау; атастыру.
БАЙЛАП-МАТАУ деген БАЙЛАУСЫЗ-МАТАУСЫЗ #сын есім. Байланыссыз, желісіз.
МАҚТА-МАТА #зат есім. Мақта мен мата. Мақта-мата комбинаты. Мақтадан мата тоқитын комбинат. Мақта-мата таңғыш. #әскери сөз. Табельдік қорғау құралдары болмаған жағдайда тыныс органдарын қорғайтын қарапайым қорғаныш құралдары.
МАТ #зат есім. #спорт. 1. Шахмат ойынындағы лажсыз жеңіліс. 2. #ауыспалы мағына. Жеңіліс, сәтсіздік. // Пәс, төмен, аз. Мат алды. Жеңілді, ұтылды, сәтсіздікке ұшырады. Мат болды. #спорт. а) Шахматта қарсыласынан лажсыз ұтылды. ә) Бір істе үміті ақталмады, дегені орындалмады, сәтсіздікке ұшырады. б) Аузын ашпады, қарсылық көрсете алмады. Мат қойды. #спорт. а) Шахмат ойынында қарсы жақтың короліне шабуыл жасап, ешбір шарасыз етіп жеңді, ұтты. ә) Сөзден ұтты, қатырды. Мат қылды. а) #спорт. Ойыннан лажсыз ұтылды, жеңілді. ә) Сәтсіздікке ұшыратты.
МАТА #зат есім. Мақта мен жүннен тоқылған шүберек, кездеме. Мата булау. #тоқыма. Тоқыма өндірісінде матаны ыстық бумен өңдеу үдерісі. Мата өңдеу. #тоқыма. Мата бояу, ағарту, өрнек басу сияқты т.б. ең соңғы өңдеу үдерістерінің жиынтығы.
МАТА = #етістік. 1. Айқастыра байлау, мықтап бекіту. 2. Шырмау, бекітіп тоқу. 3. Малды арнайы іске байлау, мал арнау, сыйлау. 4. #ауыспалы мағына. Тыйым салу, жол бермеу. 5. #ауыспалы мағына. Бөгеу, доғару, тоқтату, тұншықтыру, тежеу. 6. #ауыспалы мағына. Байлану, шөгу, жиналу. 7. #ауыспалы мағына. Өру, араластыру, қосу, үйлестіру.
МАТАЛ = #етістік. 1. Бекітіліп, байлану. 2. #ауыспалы мағына. Торға түсу, шырмалу. 3. #ауыспалы мағына. Ұсталу, қолға түсу.
МАТАЛУ деген МАТАЛЫ маталы шаңтұтқыш. #техникалық. Сүзілетін сүзгіш матасы бар шаңтұтқыш.
МАТАЛЫН = #етістік. 1. Байлану. 2. #ауыспалы мағына. Қолы босамау, бос уақыты қалмау, өзін басқаға арнау.
МАТАЛЫНУ деген МАТАМ #зат есім. #көнерген сөз. Қайғы, қасірет.
МАТАН #зат есім. #өсімдік. Шөптесін өсімдіктердің бір түрі.
МАТАС = #етістік. 1. Шырмалу, торға түсу. 2. #ауыспалы мағына. Шатасу, килігу, ұрыну.
МАТАСТЫР = #етістік. 1. Байластыру, бекітістіру. 2. #ауыспалы мағына. Еріксіз көндіктіру, байлап ұстау.
МАТАСТЫРУ деген МАТАСТЫРЫЛ = #етістік. Байластырылу, бір-біріне байлау).
МАТАСТЫРЫЛУ деген МАТАСУ 1#омоним #зат есім. #лингвистикалық. Изафеттік тіркестегі анықтауыш пен анықталатын сөз тіркесінің арасындағы байланыс.
МАТАСУ 2#омоним деген МАТАСҰРЫПТАУЫШ #зат есім. #техникалық. Тоқылып, әртүрлі өңдеуден өткен маталарды жазып қарап, сұрыптауға әрі ұзындығын есепке алуға арналған мәшине.
МАТАТ = #етістік. 1. Байлату. 2. #ауыспалы мағына. Бостандығынан айыру, қамауға алу.
МАТАТУ деген МАТА-ТАУАР #зат есім. Киім-кешек, үй жабдықтарына пайдаланылатын мақта, жүн, жібек, т.б. заттардан тоқылып жасалатын неше түрлі кездеме, бұл т.б. заттар.
МАТАУ деген МАТАУЛЫ #сын есім. Жіппен айқастыра байлаулы, бекітулі.
МАТАУСЫЗ #сын есім. Маталмаған, бос.
МАТБУҒАТ [ #араб тілі. ] #зат есім. Күнделікті шығатын газет-журнал, баспасөз.
МАТЕМАТИК #зат есім. 1. Математика сабағын жүргізуші мұғалім. 2. Математика ғылымының маманы.
МАТЕМАТИКА [ #грек тілі. mаthemаtіke ] #зат есім. #термин. 1. Сандық қатынастар мен кеңістік формалары жайлы ғылым. 2. Сандық қатынастар мен кеңістік формалары жайлы білім беретін пән. 3. Сандық қатынастар мен кеңістік формалары туралы білімдер жүйесі.
МАТЕМАТИКАЛАНДЫР = #етістік. #термин. Математикалық әдіске салу, сандық қатынастар мен кеңістік формалары туралы білімдерді пайдалану.
МАТЕМАТИКАЛАНДЫРУ деген МАТЕМАТИКАЛЫҚ [ #латын тілі. mаtсhemаtісаl ] #сын есім. Математикаға тән, математикаға қатысты. Математикалық әдіс. Сандық есептеулер мен қатынастарды қолдану әдісі. Математикалық логика. Логикалық қорытындыларды қатаң символикалық тілдің негізіндегі логикалық есептеулер арқылы зерттейтін логиканың тармағы. Математикалық тіл білімі [ лингвистика ]. #лингвистикалық. Тілдік құбылыстарды сандық қатынастар арқылы зерттейтін лингвистиканың қолданбалы саласы.
МАТЕМАТИКАСЫЗ #сын есім. Математика ғылымынсыз, сандық білімсіз.
МАТЕРИАЛ #зат есім. 1. Түрлі құрылыстарға қажетті шикізат, жабдық. 2. Баспасөз бетінде жарияланатын мақала, әртүрлі көлемді шығарма түріндегі мәтін. 3. Бір нәрсеге, қатысты жайттар, мағлұмат. 4. #кітабистиль. Мата, кездеме, бұл. 5. #экономикалық. Заттай мүлік. Материалдар кедергісі. #құрылыс. Құрылыстар мен мәшинелер бөлшектерінің беріктігі мен қаттылығын зерттейтін ғылым саласы.
МАТЕРИАЛДЫ #сын есім. #термин. Нақты заттай, белгілі бір материалға қатысты.
МАТЕРИАЛДЫҚ #сын есім. Күнделікті тұрмысқа қажетті, заттай, мүліктік. Материалдық база. Кәсіпорын, ұйым не мекеменің жұмыс iстеуi үшін қажеттi заттық, мүліктік қоры. Материалдық байлық. Материалдық қор, қазына. Материалдық жауапкершілік. #экономикалық. Қызметкерлердің заңды немесе жеке тұлғалар келтірген мүліктік, материалдық зиянның орнын толтыруға міндеттілігі. Материалдық жүйе. #философиялық. Заттық болмысы бар денелердің құрамдас бөліктерінің бір-бірімен байланыстағы күрделі қарымқатынасының реті, тәртібі. Материалдық игілік. Азықтүлік, киім-кешек, баспана және өндіріс құралжабдықтары. Материалдық көтермелеу. #экономикалық. Адамдардың еңбекке қабілеті мен ынтажігерін арттыра түсуге бағытталған заттай жеңілдік, қаржылай көмек беру шарасы. Материалдық мәдениет. Адамның ісәрекеті нәтижесінде жасалған заттық байлық.
МАТЕРИАЛИЗМ [ #латын тілі. mаterіаlіsme ] #зат есім. #философиялық. Материя, табиғат, болмыс – алғашқы, ал сана, рух ой туынды (екінші) деп санайтын, идеализмге түбірінен қарама-қарсы ғылыми философиялық бағыт.
МАТЕРИАЛИСТ #зат есім. ф и л. Материяны таныпбілуге болады деп санайтын, материализмнің ғылыми философиясын уағыздушы адам.
МАТЕРИАЛИСТІК #сын есім. #философиялық. Материализмге тән, қатысты.
МАТЕРИАЛДЫҚТЕХНИКАЛЫ Қ #сын есім. Заттай, мүліктік әрі техникаға қатысты. Материалдықтехникалық база. Мекеме, кәсіпорын т.б. қызметін қамтамасыз ететін құралжабдықтар мен қажеттi заттық құндылықтар құрамы.
МАТЕРИК #зат есім. географиялық. 1. Құрлықтың мұхиттармен, теңіздермен қоршалған аса ірі бөліктері, құрлық. 2. #ауыспалы мағына. Үлкен құрлық, ұлан-ғайыр жер. Материк ашты. #географиялық. Географиялық нысан ретіндегі құрлықтың мұхит, теңіздер мен қоршаған ірі бөлігін анықтап тапты, сол жерге өз өркениетінің өкілі болып алғашқы рет аяқ басты.
МАТЕРИКАРАЛЫҚ #сын есім. Материктер аралығындағы. Материкаралық теңіз. #географиялық. Мұхиттың екі немесе бірнеше материктер арасында орналасқан бөлігі.
МАТЕРИКТІК #сын есім. Материкке қатысты, тән, құрлықтық.
МАТЕРИЯ [ #латын тілі. mаterіa ] #зат есім. #философиялық. Адам санасынан тыс және оған тәуелсіз өмір сүретін объективтік шындық, дүниенің түп негізі.
МАТЕРИЯЛЫҚ #сын есім. Материяға қатысты, соған тән.
МАТ-ҚАПЫ #зат есім. Адамның ісәрекетінен жаңылып, қапыда жеңіліп, ұтылып қалу қалпы.
МАТҚАПЫДА #үстеу. жергілікті сөз. Қысылтаяңда, қарбаласта, жөпелдемеде.
МАТРАЦ [ #неміс тілі. Mаtrаtze ] #зат есім. Қалыңдау етіп, мақтадан жасалатын жұмсақ төсеніш.
МАТРИАРХАТ [ #латын тілі. mаter – ана, #грек тілі. аrсhe – үстемдік ] #зат есім. #тарихи. Аналық басымдыққа құрылған қоғам, рулық құрылыс ыдырап, таптық қоғамға өту кезеңіндегі қоғамда әйел жыныстының үстемдігіне негізделген қоғамдық құрылым формаларының бірі.
МАТРИАРХАТТЫҚ #сын есім. Материархатқа тән, қатысты.
МАТРИЦА [ #латын тілі. mаtrіx ] #зат есім. 1. #полиграфиялық. Типографиялық әріптерді құятын қалып, ұя. 2. #математикалық. Сандардың тікбұрышты кестесі түрінде жазылатын, өзі және өзі сияқты басқа нысандармен алгебралық операциялар жасала алатын математикалық нысан.
МАТРОС [ #голланд тілі. mаtrоs ] #әскери сөз. #зат есім. Әскеритеңіз флотындағы ең кіші әскери атақ, теңізші.
МАТРӨШКЕ #зат есім. #өсімдік. #сөйлеу. Киікоты.
МАТТАҚАМ #сын есім. жергілікті сөз. Айлакер, қу.
МАТЧ [ #ағылшын тілі. mаtсh – спорттық ойын, pоіnt – ұпай ] #зат есім. #спорт. Екі команда болып кездесетін спорт ойыны.
МАТЧ-ПОЙНТ [ #ағылшын тілі. mаtсh ] #спорт. Теннис.
МАТЧТЫҚ #сын есім.#спорт. Матчқа қатысты, тән.
МАТЫР = #етістік. #сөйлеу. Бір нәрсені тұтастай суға салып алу, батыру.
МАТЫРУ деген МАТЫРЫЛ = #етістік. #сөйлеу. Батырылу.
МАТЫРЫЛУ деген НҮКТЕЛІК-МАТРИЦАЛЫҚ : нүктелікматрицалық принтер. #информатикалық. Инелерден құрастырылған тік матрица көмегімен басып шығаруды жүзеге асыратын баспалық құрылғы.

© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий