Толковый словарь казахского языка: Жыла>
ЖЫЛАЙ-ЖЫЛАЙ #үстеу. Әбден жылап, қатты қайғырып.
ЖЫЛҒА-ЖЫЛҒА #зат есім. Бірнеше жылға, көп жылға.
ЖЫЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. Жыл сайын, жылма-жыл.
ЖЫЛДАМ-ЖЫЛДАМ #үстеу. Тез-тез, шапшаң датып.
ЖЫЛЖИ-ЖЫЛЖИ #үстеу. Ақырындап жылжып отырып.
ЖЫЛМАҢ-ЖЫЛМАҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта қылмаң-қылмаң, сумаң-сумаң еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмаң-жылмаң етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛМЫҢ-ЖЫЛМЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылмаңдаған қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмың-жылмың етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛП-ЖЫЛП #еліктеуіш сөз. Жылмақай заттың қайта-қайта жылпылдап тұрмағанын бейнелейтін сөз. Жылп-жылп етті. Жылпылдап тұрмады, лыпылдады.
ЖЫЛПЫҢ-ЖЫЛПЫҢ #еліктеуіш сөз. Жылмаңдаған, жылп-жылп еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылпың-жылпың етті. Жылпыңдады, жылпостанды.
ЖЫЛТ-ЖЫЛТ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта көрінген жарықты бейнелейтін сөз. Жылт-жылт етті. Жалт-жұлт етті, жылтырады.
ЖЫЛТЫҢ-ЖЫЛТЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылтыңдағанды, көрінгенді бейнелейтін сөз. Жылтың-жылтың етті. а) Жылтыңдады. ә) Жылмаңдады.
АЙЛАП-ЖЫЛДАП #үстеу. Ұзақ уақыт, көптен.
АЙЫНДА-ЖЫЛЫНДА #үстеу. Анда-санда, оқта-текте.
АЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. сөйлеу. Алда-жалда.
АУ-ЖЫЛЫМ #зат есім. кәс. #көнерген сөз. Балық сүзетін тор; ау. Ау-жылым жайды. Ау құрды, салды.
ЖЫЛ #зат есім. 1. Он екі айлық уақыт, мерзім, мезгіл. 2. а с тр. Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Жыл артынан жыл өтті. Көп уақыт өтті. Жыл басы. а) Жылдың алғашқы айы. ә) Қолданыстағы күнтізбе бойынша қаңтар айы. б) Шығыс күнтізбесі бойынша наурыз айы. Жыл бойы. Бүкіл жыл ішінде; ұдайы, үнемі. Жылдан-жылға. Жыл өткен сайын. Жылдар – қазы. Өткен өмір сыншы деген мағынада. Жылдар озды. Уақыт өтті. Жылдар өтті. Уақыт жылжып, өмір өтті. Жыл жарымдай. Бір жылдан аса, екі жылға жуық. Жыл жылжыды. Уақыт өте берді. Жыл келді. Жаңа жыл басталды. Жыл қайырды. а) Азия халықтарында қолданылатын, ұзақтығы 12 жыл уақытпен есептелетін мүшел есебі, байырғы күнтізбелердің бір түрі. ә) Жыл есебін ескіше жасады, ай күнтізбесі бойынша есептеді. Жыл құрғатпай. Уақыт жібермей, жыл сайын. Жыл құсы. а) Қысқа қарай қоңыржай және салқын аймақтардан жылы жерлерге ұшып кететін құстар. ә) Жақсының басы; жаңалықты ендіруші, бастаушы. Жыл құсындай болды, келді. Анда-санда, аракідік келді. Жыл құсындай тартты. Зулады, кейін қайтты. Жыл мезгілдері. Аспан сферасы (эклиптика) бойымен қозғалатын Күннің көрінерлік қозғалысына және табиғаттағы маусым өзгерістеріне байланысты жылдың кезеңдерге бөлінуі. Жыл он екі ай. Жыл бойы; жылына. Жыл сайын. Әр жылда, жылда. Жыл санап. Жыл өткен сайын. Жыл санау. Үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. Жыл толды. Он екі ай өтіп, бір жыл болды. Жыл уағы. Бір жыл. Жыл шығару. #жергілікті сөз. Малды қыстан аман шығару. Жыл шықты. #жергілікті сөз. Ауыр қысты бастан өткізді. Жылын беру. #этнографиялық. Қайтыс болған адамның өмірден өткеніне бір жыл толуына орай еске алып, ас беру дестүрі. Жылын өткеру. #этнографиялық. Жылын жасау. Жыл [ күн, сағат ] санап. Жылдан-жылға, күннен-күнге, сағат сайын. Жыл соңынан жыл жетті. Талай жылдар өтті.
ЖЫЛА = #етістік. 1. Қайғыдан, реніштен, ауырғаннан көзден жас шығару. 2. Зар еңіреу, зарлау, зарлану, іштегі зарын шығару. 3. Жоқтау, дауыс шығару. 4. Өкіру, қатты жылау. 5. #ауыспалы мағына. Қайғыру. 6. #ауыспалы мағына. Қиналу, жапа шегу. 7. #ауыспалы мағына. Сағыну, іздеу. 8. #ауыспалы мағына. Еңсесі түсу. 9. #ауыспалы мағына. Шағыну. 10. #ауыспалы мағына. Қоштасу, мауқын басу. 11. #ауыспалы мағына. Аңдардың дауыс шығаруы. 12. #ауыспалы мағына. Жауын жауу. Жылағанды жұбатты [ уатты ]. Басында қайғысы бар адамды жұбатты, қамқор болды, қамқорлық жасады. Жыламаған бала, боздамаған ана қалмады. Азапқа түспеген адам қалмады, бәрі қиналды. Жыламаған балаға ас [ емшек ] бермейді. Өзі емеурін білдірмесе, жайын айтпаса, біреуге біреу қол ұшын бермейді, көмектеспейді деген мағынада. Жыламай жүр. #тілексөз. Бағың ашылсын, бақытты бол. Жылап ақты. #поэтикалық. Судың, өзен, арықтың ағуы. Жылап амандасу. Көрісу. Жылап жүрмесін. #тілексөз. Бақытты болсын. Жылап келді. қңгәлап туды, жылап туды. Жылап көрісті. Сағынып жолығысты, зарығып кездесті. Жылап қалды. Қимады, жібергісі келмеді. Жылап өтті. Қиыншылықта, кедейшілікте өмір кешті. Жыласа жасын көрмеді. Қиыншылық көргенін сезбеді.
ЖЫЛАЙ-ЖЫРЛАЙ #үстеу. Жоқтай, зарлай.
ЖЫЛАЙМАН #сын есім. сөйлеу. Жыларман.
ЖЫЛАМСЫРА = #етістік. Жылайын деу, жылауға шақ қалу.
ЖЫЛАМСЫРАУ деген ЖЫЛАМЫҚ #сын есім. жергілікті сөз. Суланған, жасау раған.
ЖЫЛАН #зат есім. 1. #зоологиялық. <лат. serpentes> Бауырымен жорғалаушылар тобына, қабыршақтылар отрядына жататын омыртқалы жәндік. 2. #ауыспалы мағына. Жамандық. 3. #ауыспалы мағына. Араға іріткі салушы, арамза, жауыз сұм (адам). // Залым, жауыз, сұм. Жылан арбап отыр. Қатты ойға кеткен адамға қарата айтылады. Жыландай белі бүгілген. Жарау ат туралы айтылады. Жылан жайлады. Жылан қаптады. Жылан жалағандай. а) Еш нәрсе жоқ, тып-типыл, тап-тақыр. ә) тап-таза, мұнтаздай. Жылан жорғалап өткендей болды. Қатты шошынды. Жылан жүріс. Аяқ басысы білінбейтін, сыбдырсыз жүріс. Жылан жүрісті. ізін білдірмейтін, зымиян әрекетті. Жылан жылы. Ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің алтыншы жылы. Жылан көз. Қарашығы тарыдай, кішкене, өткір көз. Жыланның аяғын көрген. #жергілікті сөз. Әккі, алаяқ, қу. Жылан торғайды арбап жейді. Қолға түсірудің әрқилы тәсілі бар деген мағынада айтылады. Жылан уы. Улы жыланның сілекей безінен шығатын улы #зат есім. Жылан шағып алғандай. Бірден, оқыстан шар ету. Жыланының басы қайтсын. Ішіп қансын, ашқарақтығын бассын деген мағынада.
ЖЫЛАН = #етістік. 1. Көзден жас шығару. 2. #ауыспалы мағына. Жоқжоқ деп зарлай беру, өз-өзінен бейшара болып көріну.
ЖЫЛАНБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. <лат. аnguіlla аnguіlla> Тұрқы 3 мге, салмағы 65 кгға дейін жететін, терісі тегіс, қабыршақсыз, жылан тәрізді сүйекті балықтардың бір отряды. Жыланбалық тәрізділер. #зоологиялық. <лат. аnguіllіfоrmes> Сүйекті балықтардың бір отряды.
ЖЫЛАНБАС 1#омоним #зат есім. ботаникалық. Басында жүгері тәрізді дәні бар, мысыққұйрық тектес шөп.
ЖЫЛАНБАС 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Басы жыланның басына ұқсас, үсті өте жылтыр кесіртке.
ЖЫЛАНБАС 3#омоним #зат есім. #өсімдік. <лат. Drасo-cephаlum> Еріндігүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАНБАС 4#омоним #зат есім. #этнографиялық. Көз тимесін деген ырыммен балалардың тақиясына тағатын жыланның кептірілген бас сүйегі. Жыланбас білезік. #қолөнер. Екі басын сүйірлеп, жыланның басына ұқсатып жасаған білезік түрі.
ЖЫЛАНБАУЫР 1#омоним #сын есім. 1. Жыланның бауырындай; ирелеңдеген (қамшы). 2. Шынжыр табанды (трактор). // Шынжыр табанды трактор.
ЖЫЛАНБАУЫР 2#омоним #зат есім. #қолөнер. Жыланның бауырын көзге елестетін ою-өрнек түрі.
ЖЫЛАНБАУЫРЛАЙ #үстеу. Ақырындап.
ЖЫЛАНБӨКТЕРГЕН #зат есім. а с тр. Эксаторлық шоқжұлдыз.
ЖЫЛАНБҮРКІТ #зат есім. #зоологиялық. <лат. cіrсаetus gаllісus> Қауырсыны қоңырқызғылт, денесінің үсті тұнжыр, төменгі жағы ақшыл, бауырында, құйрығы мен қанат ұштарында көлденең жолақтары бар қаршыға тұқымдас жыртқыш құс.
ЖЫЛАНДАЙ #сын есім. Жылан сияқты. Жыландай жарау ат. Таң асып, жаратылған ат туралы айтылады. Жыландай [ кірпідей, жыланша ] жиырылды. Жақтырмады, жаратпады, ұнатпады. Жыландай [ жыланша ] шұбатылған. а) Ирелеңдеген, ирең-ирең еткен. ә) ұзыннан-ұзақ созылған.
ЖЫЛАНЖАЙ #зат есім. Жыландарды қолдан арнайы өсіретін тәлімбақ.
ЖЫЛАНЖЕГІШ #зат есім. #сөйлеу. #зоологиялық сөз. Жыланжегіш қыран. Жыланжегіш қыран. #зоологиялық. <лат. cіrсаetus gаllісus> Сұңқартәрізділер отряды, қаршығатәрізділер тұқымдасына жататын жыртқыш құс.
ЖЫЛАНИРЕК #сын есім. Түзу емес, ирелеңдеген.
ЖЫЛАНКӨЗ 1#омоним #зат есім. #медициналық. < #латын тілі. fіstula> Әртүрлі патологиялық жағдайға байланысты адам денесінде пайда болатын тесік.
ЖЫЛАНКӨЗ 2#омоним #зат есім. 1. Заттардың бетіне мәнер салу үшін қолданылатын аспап. 2. қ о лөнер. Ою-өрнек түрі.
ЖЫЛАНКӨЗ 3#омоним #сын есім. 1. Жыланның көзіндей; жылт-жылт еткен. 2. Жылтыраған, кішкентай, болмашы.
ЖЫЛАНКӨЗДЕН = #етістік. Жылтылдау, жылтырау.
ЖЫЛАНҚАЙЫР #сын есім. Болмашы, кішкене.
ЖЫЛАНҚАРАҚ #зат есім. Жылт етер май. Жыланқарағы жоқ. Жылан көзі жылтырағы жоқ арық ет я қатықсыз көже.
ЖЫЛАНҚИЯҚ #зат есім. #өсімдік. Құртқашаш (үлкен ақ, көк гүл жаратын көпжылдық шөптесін өсімдік).
ЖЫЛАНҚҰРТ #зат есім. анатомиялық. <лат. аskаrіda> 1. Адам мен жануарлардың ішінде болатын жұмыр құрт; аскарида. 2. â #етістік. Осы құрт арқылы пайда болатын ауру.
ЖЫЛАНТАМЫР #зат есім. #өсімдік. Ылғалды жерлерде өсетін, жапырақтары ұзын әрі жалпақтау, көгентамырлары иір-иір болып бітетін өсімдік.
ЖЫЛАНТАРАН #зат есім. ботаникалық. Жылантамыр. Жылантаранның тамырсабақтары ұзын, сопақша әрі сағақты келеді. Тамыры иілген жылан тәрізді. Алқызыл келген ұсақ гүлдері бар. Оны дәрі ретінде қуық аурулары мен өтке тас байлағанда пайдаланады.
ЖЫЛАНТАС #зат есім. геологиялық. Ауылшаруашылығында, өнеркәсіпте отқа төзімді материалдар дайындау үшін пайдаланылатын, серпентин тобына кіретін минералдардың (хризотил, ангигорит, лизардит) жыныстық атауы.
ЖЫЛАНТІЛ #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. < #латын тілі. оphіоglоssum> Қияқты шөп.
ЖЫЛАНХАНА #зат есім. Улы жыландарды арнайы өсіретін тәлімбақ.
ЖЫЛАНША #үстеу. Жылан сияқты, жыланға ұқсас. Жыланша арбады. а) Небір амалтәсіл, сөздермен басын әбден айналдырды. ә) Бірбіріне тарпа бас салмай, өзара байқастап, күшін, әлін сынасып тұрды. Жыланша арбау. Алдау, сөзбен, қимылмен, әрекетпен сиқырлау, көңілін басқа жаққа бұру. Жыланша жаланған. Жалаң қаққан, іскер, пысық. Жыланша жиырылды. Жақтырмай қалды, ұнатпады. Жыланша [ жыландай ] ирелеңдеді. #бейнелі сөзқолданыс. Ирелеңирелең етті. Жыланша иреңдетіп. Сала құлаш қылып, созылтып.
ЖЫЛАН-ШАЯН #зат есім. Жылан, шаян сияқты улы, шаққыш жәндіктердің жалпы атауы.
ЖЫЛАНШӨП #зат есім. #өсімдік. Шырмауық жиренше.
ЖЫЛАҢҚЫ #сын есім. 1. Ызыңдаған, тілазар, ештеңеге риза болмайтын. 2. #ауыспалы мағына. Көп жауатын, жаңбырлы, тұнжыраңқы, түнеріңкі. Жылаңқы бұлт. #поэтикалық. Жауар бұлт, түнерген аспан.
ЖЫЛАҢҚЫЛАН = #етістік. Жылану, жылай беру.
ЖЫЛАҢҚЫРА = #етістік. Жылай түсу, көбірек жылау.
ЖЫЛАҢҚЫШӨП #зат есім. ботаникалық. <лат. lуthrum> Гүлі масақ тәрізді топтанған, күрең қызыл түсті біржылдық немесе көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАП-ЕҢІРЕ = #етістік. Жылау, еңіреу, боздау.
ЖЫЛАП-ЕҢІРЕУ деген ЖЫЛАП-КӨРІС = #етістік. Жылау, көрісу, бір-бірін сағыну.
ЖЫЛАП-СЫҚТА = #етістік. 1. Дауыс шығарып, дауыс шығармай, іштей жылаулардың жалпы атауы. 2. Қайғыру, қамығу, жылау.
ЖЫЛАП-СЫҚТАУ деген ЖЫЛАП-СЫҚТАУСЫЗ #үстеу. Жыламайсықтамай, қайғырмай.
ЖЫЛАРДАЙ жылардай болды. #сөйлеу. Жыларман болды.
ЖЫЛАРМАН #үстеу. Жылайтындай, жыларлықтай. Жыларман болды. а) Қатты қиналды. ә) Қатты жалынды, жалынышты күйге түсті. Жыларманға келді. Айтар сөзі қалмай, қылар шара таппай, жылауы ғана қалды деген мағынада.
ЖЫЛАС = #етістік. 1. Қосылып жылау. 2. Бірбіріне мауқын басысу, солығын басысу, іш босатысу.
ЖЫЛАСТЫР = #етістік. Жылаттыру; қайғыға салу, қинату.
ЖЫЛАСУ деген ЖЫЛАСЫП-СЫҚТАС = #етістік. Көрісу, жоқтасу, мауқын басысу.
ЖЫЛАСЫП-СЫҚТАСУ деген ЖЫЛАТ = #етістік. 1. Жылатып отыра беру, жұбатпау. 2. Зорлық көрсету, қинау, қайғы әкелу. 3. Қапаландырып еңірету, зарлату, қақсату.
ЖЫЛАТҚЫШ #сын есім. Жылата бергіш, жылатуға шебер.
ЖЫЛАТТЫР = #етістік. Тиіскіздіру, қамқор бола алмау, жылатуға себепкер болу.
ЖЫЛАТУ деген ЖЫЛАТЫП-ЕҢІРЕТІП #үстеу. Күштеп, зорлап, еріксізден.
ЖЫЛАТЫП-СЫҚТАТ = #етістік. Жылату, еңіре ту.
ЖЫЛАУ деген ЖЫЛАУКЕР #зат есім. жергілікті сөз. Жылаңқы.
ЖЫЛАУҚОР #сын есім. сөйлеу. Жылауық; арызқой, шағымшыл.
ЖЫЛАУЛЫ #сын есім. Жылапсықтаған; қайғықасіретті. // Жылапсықтаған адам.
ЖЫЛАУРА = #етістік. #сөйлеу. Жыламсыра.
ЖЫЛАУСЫЗ #сын есім. Жыламайтын, сықтамайтын.
ЖЫЛАУ-СЫҚТАУ #зат есім. Жылау, қайғылану, зар қағу.
ЖЫЛАУСЫРА = #етістік. #сөйлеу. Жыламсыра.
ЖЫЛАУШАНДАЙ #сын есім. сөйлеу. Шылаушындай.
ЖЫЛАУЫҚ 1#омоним #сын есім. 1. Жылай беретін, жылағыш. 2. #ауыспалы мағына. Барды жоқ деп жыланып отыратын (адам). // Жылана беретін адам. 3. #ауыспалы мағына. Жауынды-шашынды, толассыз, жауыны бар. Жылауық бұлт. Әлсінелсін, аз-аздап қайталап жауар бұлт. Жылауық күз. Күн салқындай бастаған, жауын-шашынды, лайсаң күз мезгілі.
ЖЫЛАУЫҚ 2#омоним #зат есім. биологиялық. Жанжануарлардың ішкі құрылысында, басында болатын, ауа, су, құрт жиналатын кішкене қалташық.
ЖЫЛАУЫҚТАН = #етістік. Жыламсырау, жылаурау.
ЖЫЛАУЫҚТЫҚ #зат есім. Жылай бергіштік; сары уайымға салынушылық, жоқтан өзгені ойлай берушілік.
ЖЫЛАУЫҚШӨП [ плакунтрава ] #зат есім. ботаникалық. Тиіп кетсең, жиырыла қалатын өсімдік.
ЖЫЛБУРЫН #зат есім. ботаникалық. Қырықбуынның түрі: орман қырықбуыны.
ЖЫЛБЫРА = #етістік. #жергілікті сөз. Былжыра.
ЖЫЛБЫС #сын есім. жергілікті сөз. Тақыр.
ЖЫЛБЫСҚА #зат есім. 1. Шала туған (іш тастаған) жас төлдің еті мен терісі. 2. Малдың іш тастаған, толық жетілмеген төлі. // Былжыраған, жылп-жылп еткен. Жылбысқа қар. Ери жауған қар.
ЖЫЛБЫСҚАЛАН = #етістік. Ылжырау, былжырау.
ЖЫЛБЫСҚЫ 1#омоним #зат есім. #сөйлеу. Жылбысқа.
ЖЫЛБЫСҚЫ 2#омоним #зат есім. #мифологиялық. Түрі адамға да, хайуанға да ұқсамайтын, денесі дымқыл түкті орман пелесі.
ЖЫЛБЫСҚЫ 3#омоним #үстеу. Жай, ереңерең.
ЖЫЛБЫСҚЫЛАН = #етістік. Жылбысқалан.
ЖЫЛҒА-ЖЫЛҒА #зат есім. Бірнеше жылға, көп жылға.
ЖЫЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. Жыл сайын, жылма-жыл.
ЖЫЛДАМ-ЖЫЛДАМ #үстеу. Тез-тез, шапшаң датып.
ЖЫЛЖИ-ЖЫЛЖИ #үстеу. Ақырындап жылжып отырып.
ЖЫЛМАҢ-ЖЫЛМАҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта қылмаң-қылмаң, сумаң-сумаң еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмаң-жылмаң етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛМЫҢ-ЖЫЛМЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылмаңдаған қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылмың-жылмың етті. Жылмаңдады, жылмаң қақты.
ЖЫЛП-ЖЫЛП #еліктеуіш сөз. Жылмақай заттың қайта-қайта жылпылдап тұрмағанын бейнелейтін сөз. Жылп-жылп етті. Жылпылдап тұрмады, лыпылдады.
ЖЫЛПЫҢ-ЖЫЛПЫҢ #еліктеуіш сөз. Жылмаңдаған, жылп-жылп еткен қимылқозғалысты бейнелейтін сөз. Жылпың-жылпың етті. Жылпыңдады, жылпостанды.
ЖЫЛТ-ЖЫЛТ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта көрінген жарықты бейнелейтін сөз. Жылт-жылт етті. Жалт-жұлт етті, жылтырады.
ЖЫЛТЫҢ-ЖЫЛТЫҢ #еліктеуіш сөз. Қайта-қайта жылтыңдағанды, көрінгенді бейнелейтін сөз. Жылтың-жылтың етті. а) Жылтыңдады. ә) Жылмаңдады.
АЙЛАП-ЖЫЛДАП #үстеу. Ұзақ уақыт, көптен.
АЙЫНДА-ЖЫЛЫНДА #үстеу. Анда-санда, оқта-текте.
АЛДА-ЖЫЛДА #үстеу. сөйлеу. Алда-жалда.
АУ-ЖЫЛЫМ #зат есім. кәс. #көнерген сөз. Балық сүзетін тор; ау. Ау-жылым жайды. Ау құрды, салды.
ЖЫЛ #зат есім. 1. Он екі айлық уақыт, мерзім, мезгіл. 2. а с тр. Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Жыл артынан жыл өтті. Көп уақыт өтті. Жыл басы. а) Жылдың алғашқы айы. ә) Қолданыстағы күнтізбе бойынша қаңтар айы. б) Шығыс күнтізбесі бойынша наурыз айы. Жыл бойы. Бүкіл жыл ішінде; ұдайы, үнемі. Жылдан-жылға. Жыл өткен сайын. Жылдар – қазы. Өткен өмір сыншы деген мағынада. Жылдар озды. Уақыт өтті. Жылдар өтті. Уақыт жылжып, өмір өтті. Жыл жарымдай. Бір жылдан аса, екі жылға жуық. Жыл жылжыды. Уақыт өте берді. Жыл келді. Жаңа жыл басталды. Жыл қайырды. а) Азия халықтарында қолданылатын, ұзақтығы 12 жыл уақытпен есептелетін мүшел есебі, байырғы күнтізбелердің бір түрі. ә) Жыл есебін ескіше жасады, ай күнтізбесі бойынша есептеді. Жыл құрғатпай. Уақыт жібермей, жыл сайын. Жыл құсы. а) Қысқа қарай қоңыржай және салқын аймақтардан жылы жерлерге ұшып кететін құстар. ә) Жақсының басы; жаңалықты ендіруші, бастаушы. Жыл құсындай болды, келді. Анда-санда, аракідік келді. Жыл құсындай тартты. Зулады, кейін қайтты. Жыл мезгілдері. Аспан сферасы (эклиптика) бойымен қозғалатын Күннің көрінерлік қозғалысына және табиғаттағы маусым өзгерістеріне байланысты жылдың кезеңдерге бөлінуі. Жыл он екі ай. Жыл бойы; жылына. Жыл сайын. Әр жылда, жылда. Жыл санап. Жыл өткен сайын. Жыл санау. Үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. Жыл толды. Он екі ай өтіп, бір жыл болды. Жыл уағы. Бір жыл. Жыл шығару. #жергілікті сөз. Малды қыстан аман шығару. Жыл шықты. #жергілікті сөз. Ауыр қысты бастан өткізді. Жылын беру. #этнографиялық. Қайтыс болған адамның өмірден өткеніне бір жыл толуына орай еске алып, ас беру дестүрі. Жылын өткеру. #этнографиялық. Жылын жасау. Жыл [ күн, сағат ] санап. Жылдан-жылға, күннен-күнге, сағат сайын. Жыл соңынан жыл жетті. Талай жылдар өтті.
ЖЫЛА = #етістік. 1. Қайғыдан, реніштен, ауырғаннан көзден жас шығару. 2. Зар еңіреу, зарлау, зарлану, іштегі зарын шығару. 3. Жоқтау, дауыс шығару. 4. Өкіру, қатты жылау. 5. #ауыспалы мағына. Қайғыру. 6. #ауыспалы мағына. Қиналу, жапа шегу. 7. #ауыспалы мағына. Сағыну, іздеу. 8. #ауыспалы мағына. Еңсесі түсу. 9. #ауыспалы мағына. Шағыну. 10. #ауыспалы мағына. Қоштасу, мауқын басу. 11. #ауыспалы мағына. Аңдардың дауыс шығаруы. 12. #ауыспалы мағына. Жауын жауу. Жылағанды жұбатты [ уатты ]. Басында қайғысы бар адамды жұбатты, қамқор болды, қамқорлық жасады. Жыламаған бала, боздамаған ана қалмады. Азапқа түспеген адам қалмады, бәрі қиналды. Жыламаған балаға ас [ емшек ] бермейді. Өзі емеурін білдірмесе, жайын айтпаса, біреуге біреу қол ұшын бермейді, көмектеспейді деген мағынада. Жыламай жүр. #тілексөз. Бағың ашылсын, бақытты бол. Жылап ақты. #поэтикалық. Судың, өзен, арықтың ағуы. Жылап амандасу. Көрісу. Жылап жүрмесін. #тілексөз. Бақытты болсын. Жылап келді. қңгәлап туды, жылап туды. Жылап көрісті. Сағынып жолығысты, зарығып кездесті. Жылап қалды. Қимады, жібергісі келмеді. Жылап өтті. Қиыншылықта, кедейшілікте өмір кешті. Жыласа жасын көрмеді. Қиыншылық көргенін сезбеді.
ЖЫЛАЙ-ЖЫРЛАЙ #үстеу. Жоқтай, зарлай.
ЖЫЛАЙМАН #сын есім. сөйлеу. Жыларман.
ЖЫЛАМСЫРА = #етістік. Жылайын деу, жылауға шақ қалу.
ЖЫЛАМСЫРАУ деген ЖЫЛАМЫҚ #сын есім. жергілікті сөз. Суланған, жасау раған.
ЖЫЛАН #зат есім. 1. #зоологиялық. <лат. serpentes> Бауырымен жорғалаушылар тобына, қабыршақтылар отрядына жататын омыртқалы жәндік. 2. #ауыспалы мағына. Жамандық. 3. #ауыспалы мағына. Араға іріткі салушы, арамза, жауыз сұм (адам). // Залым, жауыз, сұм. Жылан арбап отыр. Қатты ойға кеткен адамға қарата айтылады. Жыландай белі бүгілген. Жарау ат туралы айтылады. Жылан жайлады. Жылан қаптады. Жылан жалағандай. а) Еш нәрсе жоқ, тып-типыл, тап-тақыр. ә) тап-таза, мұнтаздай. Жылан жорғалап өткендей болды. Қатты шошынды. Жылан жүріс. Аяқ басысы білінбейтін, сыбдырсыз жүріс. Жылан жүрісті. ізін білдірмейтін, зымиян әрекетті. Жылан жылы. Ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің алтыншы жылы. Жылан көз. Қарашығы тарыдай, кішкене, өткір көз. Жыланның аяғын көрген. #жергілікті сөз. Әккі, алаяқ, қу. Жылан торғайды арбап жейді. Қолға түсірудің әрқилы тәсілі бар деген мағынада айтылады. Жылан уы. Улы жыланның сілекей безінен шығатын улы #зат есім. Жылан шағып алғандай. Бірден, оқыстан шар ету. Жыланының басы қайтсын. Ішіп қансын, ашқарақтығын бассын деген мағынада.
ЖЫЛАН = #етістік. 1. Көзден жас шығару. 2. #ауыспалы мағына. Жоқжоқ деп зарлай беру, өз-өзінен бейшара болып көріну.
ЖЫЛАНБАЛЫҚ #зат есім. #зоологиялық. <лат. аnguіlla аnguіlla> Тұрқы 3 мге, салмағы 65 кгға дейін жететін, терісі тегіс, қабыршақсыз, жылан тәрізді сүйекті балықтардың бір отряды. Жыланбалық тәрізділер. #зоологиялық. <лат. аnguіllіfоrmes> Сүйекті балықтардың бір отряды.
ЖЫЛАНБАС 1#омоним #зат есім. ботаникалық. Басында жүгері тәрізді дәні бар, мысыққұйрық тектес шөп.
ЖЫЛАНБАС 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Басы жыланның басына ұқсас, үсті өте жылтыр кесіртке.
ЖЫЛАНБАС 3#омоним #зат есім. #өсімдік. <лат. Drасo-cephаlum> Еріндігүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАНБАС 4#омоним #зат есім. #этнографиялық. Көз тимесін деген ырыммен балалардың тақиясына тағатын жыланның кептірілген бас сүйегі. Жыланбас білезік. #қолөнер. Екі басын сүйірлеп, жыланның басына ұқсатып жасаған білезік түрі.
ЖЫЛАНБАУЫР 1#омоним #сын есім. 1. Жыланның бауырындай; ирелеңдеген (қамшы). 2. Шынжыр табанды (трактор). // Шынжыр табанды трактор.
ЖЫЛАНБАУЫР 2#омоним #зат есім. #қолөнер. Жыланның бауырын көзге елестетін ою-өрнек түрі.
ЖЫЛАНБАУЫРЛАЙ #үстеу. Ақырындап.
ЖЫЛАНБӨКТЕРГЕН #зат есім. а с тр. Эксаторлық шоқжұлдыз.
ЖЫЛАНБҮРКІТ #зат есім. #зоологиялық. <лат. cіrсаetus gаllісus> Қауырсыны қоңырқызғылт, денесінің үсті тұнжыр, төменгі жағы ақшыл, бауырында, құйрығы мен қанат ұштарында көлденең жолақтары бар қаршыға тұқымдас жыртқыш құс.
ЖЫЛАНДАЙ #сын есім. Жылан сияқты. Жыландай жарау ат. Таң асып, жаратылған ат туралы айтылады. Жыландай [ кірпідей, жыланша ] жиырылды. Жақтырмады, жаратпады, ұнатпады. Жыландай [ жыланша ] шұбатылған. а) Ирелеңдеген, ирең-ирең еткен. ә) ұзыннан-ұзақ созылған.
ЖЫЛАНЖАЙ #зат есім. Жыландарды қолдан арнайы өсіретін тәлімбақ.
ЖЫЛАНЖЕГІШ #зат есім. #сөйлеу. #зоологиялық сөз. Жыланжегіш қыран. Жыланжегіш қыран. #зоологиялық. <лат. cіrсаetus gаllісus> Сұңқартәрізділер отряды, қаршығатәрізділер тұқымдасына жататын жыртқыш құс.
ЖЫЛАНИРЕК #сын есім. Түзу емес, ирелеңдеген.
ЖЫЛАНКӨЗ 1#омоним #зат есім. #медициналық. < #латын тілі. fіstula> Әртүрлі патологиялық жағдайға байланысты адам денесінде пайда болатын тесік.
ЖЫЛАНКӨЗ 2#омоним #зат есім. 1. Заттардың бетіне мәнер салу үшін қолданылатын аспап. 2. қ о лөнер. Ою-өрнек түрі.
ЖЫЛАНКӨЗ 3#омоним #сын есім. 1. Жыланның көзіндей; жылт-жылт еткен. 2. Жылтыраған, кішкентай, болмашы.
ЖЫЛАНКӨЗДЕН = #етістік. Жылтылдау, жылтырау.
ЖЫЛАНҚАЙЫР #сын есім. Болмашы, кішкене.
ЖЫЛАНҚАРАҚ #зат есім. Жылт етер май. Жыланқарағы жоқ. Жылан көзі жылтырағы жоқ арық ет я қатықсыз көже.
ЖЫЛАНҚИЯҚ #зат есім. #өсімдік. Құртқашаш (үлкен ақ, көк гүл жаратын көпжылдық шөптесін өсімдік).
ЖЫЛАНҚҰРТ #зат есім. анатомиялық. <лат. аskаrіda> 1. Адам мен жануарлардың ішінде болатын жұмыр құрт; аскарида. 2. â #етістік. Осы құрт арқылы пайда болатын ауру.
ЖЫЛАНТАМЫР #зат есім. #өсімдік. Ылғалды жерлерде өсетін, жапырақтары ұзын әрі жалпақтау, көгентамырлары иір-иір болып бітетін өсімдік.
ЖЫЛАНТАРАН #зат есім. ботаникалық. Жылантамыр. Жылантаранның тамырсабақтары ұзын, сопақша әрі сағақты келеді. Тамыры иілген жылан тәрізді. Алқызыл келген ұсақ гүлдері бар. Оны дәрі ретінде қуық аурулары мен өтке тас байлағанда пайдаланады.
ЖЫЛАНТАС #зат есім. геологиялық. Ауылшаруашылығында, өнеркәсіпте отқа төзімді материалдар дайындау үшін пайдаланылатын, серпентин тобына кіретін минералдардың (хризотил, ангигорит, лизардит) жыныстық атауы.
ЖЫЛАНТІЛ #зат есім. #өсімдік. жергілікті сөз. < #латын тілі. оphіоglоssum> Қияқты шөп.
ЖЫЛАНХАНА #зат есім. Улы жыландарды арнайы өсіретін тәлімбақ.
ЖЫЛАНША #үстеу. Жылан сияқты, жыланға ұқсас. Жыланша арбады. а) Небір амалтәсіл, сөздермен басын әбден айналдырды. ә) Бірбіріне тарпа бас салмай, өзара байқастап, күшін, әлін сынасып тұрды. Жыланша арбау. Алдау, сөзбен, қимылмен, әрекетпен сиқырлау, көңілін басқа жаққа бұру. Жыланша жаланған. Жалаң қаққан, іскер, пысық. Жыланша жиырылды. Жақтырмай қалды, ұнатпады. Жыланша [ жыландай ] ирелеңдеді. #бейнелі сөзқолданыс. Ирелеңирелең етті. Жыланша иреңдетіп. Сала құлаш қылып, созылтып.
ЖЫЛАН-ШАЯН #зат есім. Жылан, шаян сияқты улы, шаққыш жәндіктердің жалпы атауы.
ЖЫЛАНШӨП #зат есім. #өсімдік. Шырмауық жиренше.
ЖЫЛАҢҚЫ #сын есім. 1. Ызыңдаған, тілазар, ештеңеге риза болмайтын. 2. #ауыспалы мағына. Көп жауатын, жаңбырлы, тұнжыраңқы, түнеріңкі. Жылаңқы бұлт. #поэтикалық. Жауар бұлт, түнерген аспан.
ЖЫЛАҢҚЫЛАН = #етістік. Жылану, жылай беру.
ЖЫЛАҢҚЫРА = #етістік. Жылай түсу, көбірек жылау.
ЖЫЛАҢҚЫШӨП #зат есім. ботаникалық. <лат. lуthrum> Гүлі масақ тәрізді топтанған, күрең қызыл түсті біржылдық немесе көпжылдық шөптесін өсімдік.
ЖЫЛАП-ЕҢІРЕ = #етістік. Жылау, еңіреу, боздау.
ЖЫЛАП-ЕҢІРЕУ деген ЖЫЛАП-КӨРІС = #етістік. Жылау, көрісу, бір-бірін сағыну.
ЖЫЛАП-СЫҚТА = #етістік. 1. Дауыс шығарып, дауыс шығармай, іштей жылаулардың жалпы атауы. 2. Қайғыру, қамығу, жылау.
ЖЫЛАП-СЫҚТАУ деген ЖЫЛАП-СЫҚТАУСЫЗ #үстеу. Жыламайсықтамай, қайғырмай.
ЖЫЛАРДАЙ жылардай болды. #сөйлеу. Жыларман болды.
ЖЫЛАРМАН #үстеу. Жылайтындай, жыларлықтай. Жыларман болды. а) Қатты қиналды. ә) Қатты жалынды, жалынышты күйге түсті. Жыларманға келді. Айтар сөзі қалмай, қылар шара таппай, жылауы ғана қалды деген мағынада.
ЖЫЛАС = #етістік. 1. Қосылып жылау. 2. Бірбіріне мауқын басысу, солығын басысу, іш босатысу.
ЖЫЛАСТЫР = #етістік. Жылаттыру; қайғыға салу, қинату.
ЖЫЛАСУ деген ЖЫЛАСЫП-СЫҚТАС = #етістік. Көрісу, жоқтасу, мауқын басысу.
ЖЫЛАСЫП-СЫҚТАСУ деген ЖЫЛАТ = #етістік. 1. Жылатып отыра беру, жұбатпау. 2. Зорлық көрсету, қинау, қайғы әкелу. 3. Қапаландырып еңірету, зарлату, қақсату.
ЖЫЛАТҚЫШ #сын есім. Жылата бергіш, жылатуға шебер.
ЖЫЛАТТЫР = #етістік. Тиіскіздіру, қамқор бола алмау, жылатуға себепкер болу.
ЖЫЛАТУ деген ЖЫЛАТЫП-ЕҢІРЕТІП #үстеу. Күштеп, зорлап, еріксізден.
ЖЫЛАТЫП-СЫҚТАТ = #етістік. Жылату, еңіре ту.
ЖЫЛАУ деген ЖЫЛАУКЕР #зат есім. жергілікті сөз. Жылаңқы.
ЖЫЛАУҚОР #сын есім. сөйлеу. Жылауық; арызқой, шағымшыл.
ЖЫЛАУЛЫ #сын есім. Жылапсықтаған; қайғықасіретті. // Жылапсықтаған адам.
ЖЫЛАУРА = #етістік. #сөйлеу. Жыламсыра.
ЖЫЛАУСЫЗ #сын есім. Жыламайтын, сықтамайтын.
ЖЫЛАУ-СЫҚТАУ #зат есім. Жылау, қайғылану, зар қағу.
ЖЫЛАУСЫРА = #етістік. #сөйлеу. Жыламсыра.
ЖЫЛАУШАНДАЙ #сын есім. сөйлеу. Шылаушындай.
ЖЫЛАУЫҚ 1#омоним #сын есім. 1. Жылай беретін, жылағыш. 2. #ауыспалы мағына. Барды жоқ деп жыланып отыратын (адам). // Жылана беретін адам. 3. #ауыспалы мағына. Жауынды-шашынды, толассыз, жауыны бар. Жылауық бұлт. Әлсінелсін, аз-аздап қайталап жауар бұлт. Жылауық күз. Күн салқындай бастаған, жауын-шашынды, лайсаң күз мезгілі.
ЖЫЛАУЫҚ 2#омоним #зат есім. биологиялық. Жанжануарлардың ішкі құрылысында, басында болатын, ауа, су, құрт жиналатын кішкене қалташық.
ЖЫЛАУЫҚТАН = #етістік. Жыламсырау, жылаурау.
ЖЫЛАУЫҚТЫҚ #зат есім. Жылай бергіштік; сары уайымға салынушылық, жоқтан өзгені ойлай берушілік.
ЖЫЛАУЫҚШӨП [ плакунтрава ] #зат есім. ботаникалық. Тиіп кетсең, жиырыла қалатын өсімдік.
ЖЫЛБУРЫН #зат есім. ботаникалық. Қырықбуынның түрі: орман қырықбуыны.
ЖЫЛБЫРА = #етістік. #жергілікті сөз. Былжыра.
ЖЫЛБЫС #сын есім. жергілікті сөз. Тақыр.
ЖЫЛБЫСҚА #зат есім. 1. Шала туған (іш тастаған) жас төлдің еті мен терісі. 2. Малдың іш тастаған, толық жетілмеген төлі. // Былжыраған, жылп-жылп еткен. Жылбысқа қар. Ери жауған қар.
ЖЫЛБЫСҚАЛАН = #етістік. Ылжырау, былжырау.
ЖЫЛБЫСҚЫ 1#омоним #зат есім. #сөйлеу. Жылбысқа.
ЖЫЛБЫСҚЫ 2#омоним #зат есім. #мифологиялық. Түрі адамға да, хайуанға да ұқсамайтын, денесі дымқыл түкті орман пелесі.
ЖЫЛБЫСҚЫ 3#омоним #үстеу. Жай, ереңерең.
ЖЫЛБЫСҚЫЛАН = #етістік. Жылбысқалан.
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий