Толковый словарь казахского языка: Ауыр>
АУЫҚ-АУЫҚ #үстеу. Әлсін-әлсін, дүркіндүркін, қайта-қайта.
АУЫТ-АУЫТ #үстеу. 1. #сөйлеу. Ауық-ауық. 2. #көнерген сөз. Қайта-қайта, үстi-үстіне.
АЗЫН-АУЫҚ #сын есім. 1. Азынап, уілдеп соғып тұратын, тынымсыз (жел). 2. Азынап, кісіней бере тін (айғыр).
АЗЫН-АУЫҚ #үстеу. жергілікті сөз. Азын-аулақ.
АЙНАЛМАЛЫ-АУЫСПАЛЫ #сын есім. #этнографиялық. Қазақ биіндегi қимылдың сипаты.
АРТЫҚ-АУЫС #сын есім. 1. Басы артық, басы бос, пайдаға аспайтын. 2. #ауыспалы мағына. Жөнсіз, орынсыз, оқыс (сөз).
АУЫ = #етістік. кәс. Бидай дәнінің толыспауы.
АУЫЗ #зат есім. < #латын тілі. оrіs> 1. #анатомиялық. Адамның, жанжануардың тамақтанатын мүшесi. 2. #анатомиялық. Сөйлеу мүшесi, дыбыстау аппараты. 3. #ауыспалы мағына. Адам, кісi мағынасында. 4. #ауыспалы мағына. ескi кіт. Өлең шумағы. 5. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің ашық жағы. // Бiр нәрсенің үстіңгi бетi, қылқа мойны. 6. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің кіріп шығатын жерi, есік алды. 7. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің басталар жерi. // Сай, шатқал, өзектің басталар тұсы. 8. #ауыспалы мағына. Жараның, iсіктің ашылған жерi; үстіңгi жағы, бетi. Аузы аққа жарымады. Айрансүттi көп iше алмады, аққа тойынбады. Аузы аққа тидi [ жеттi ]. а ) Айрансүт iшіп тойынды. ә ) Мал төлдеп, сүт iше бастады. Аузы аққа тимегір. #қарғыс сөз. Айрансүтке жарымағыр, тойынбағыр деген мағынада. Аузы ала. Ауызбірлігi жоқ, ынтымақсыз, берекесіз. Аузы алты қарыс. Әмірi жүріп тұрған, ызғарлы, қаһарлы. Аузы аңқайып қалды. #экспрессивті. Аң-таң болды, аңырды, таңырқады. Аузы аңқиды. а ) Алданды, сеніп қалды. ә ) Тамсанып сүйсіндi, таңырқады. б ) Сасып қалды, аңырып қалды. Аузы аппақ болды. Жер соғып қалды, үлесінен құр қалды, сыбағадан айырылды. Аузы асқа, ауы атқа тидi [ жарыды ]. а ) Бiрдемеге ендi-ендi қолы жеттi. ә ) Ел қатарына қосылды. Аузы астан босамады. Тынымсыз тамақ iштi. Аузы аузына жұқпады. Тез-тез сөйледі, жып-жып етті. Аузы ауыр. Аз сөйлейтін, тез арада сөйлей қоймайтын. Аузы ауырлады. Тез арада сөйлей қоймады. Аузы ашық. а ) діни. Ораза ұстамаған. ә ) Сыр сақтай алмайтын, аузы жеңіл, құпияға осал. Аузы ашылды. а ) Таңданды, таңырқады. ә ) Тамақ, сусын, iшкісi келдi. Аузы барғанша. Жеріне жеткізе, тілi жеткенше. Аузы барды. Батылы жеттi, дәтi барды. Аузы [ ауыз ] бармады. а ) Айтуға батылы бармады, тура айта алмай жүрексіндi, жүрегi дауаламады. ә ) Қимады, айта алмады. б ) Көзi жетпедi, дүдәмалданды. Аузы батыр. Қымсынбай батыл сөйлейтін, өткір тілдi (кісi). Аузы берік. а ) діни. Аузы ораза, ораза ұстаған. ә ) Сыр шашпайтын, құпия сақтағыш, өсек айтпайтын. Аузы босаған жоқ. Ұзақ отырып ас iштi, дамылсыз iшіпжедi. Аузы буылды. Үндемедi, дымы шықпады, мелшидi. Аузы бұлтиды. Ренжіп, өкпелеп қалғанын білдіріп, аузын томпайтты. Аузы бірікпедi. Мәмілеге келе алмады, келісе алмады. Аузы біттi. #медициналық. Жараның ашық жиектерінің өзара беттесіп, жымдасып, терi-мен тұтасып кеттi. Аузы даладай қан. Бета-узы быт-шыт, қызыл жоса қан. Аузы дуалы [ дуалы ауыз ]. а ) Сөзi бәтуалы, өтімдi (адам). ә ) Көріпкелi бар, айтқаны келгіш (сәуегей). Аузы ептi. Сөзге, қызыл тілге бейім. Аузы жабық. а ) Аузы желімделген, жапсырылған. е) Артық ауыз сөз айтпайтын, сыр сақтағыш. Аузы жабылды. Үндемей қалды, үні өшті. Аузы жабысты. Әмпейлесіп ұзақ әңгімелестi. Аузы жаман. Не болса соны айта беретін былапыт сөздi, бейпіл ауыз, бейауыз. Аузы жарымаған. Түк көрмеген, түкке жарымаған. Аузы желдей еседi. Алыпқашпа сөзге құмар, тым сөзуар. Аузы жеңіл [ жеңіл ауыз ]. Аузына сөз тұрмайды. Аузын бұрап сөйледi. Өтірік айтты. Аузында ақ тісi жоқ. а ) Кәрi мал туралы айтылады. ә ) Кәрілік туралы айтылады. Аузында Алла. діни. Құдайды жиi еске алатын, көп айтатын адам. Аузында Алласы жоқ [ аузына Құдай кірмеген ]. Аллаға жалбарынбайтын, Құдайды ойламайтын. Аузындағысын алды. Бермесін алды, барынан айырды. Аузындағысын [ аузынан ] жырып бердi [ жібердi ]. Барын бердi, бермесін бердi, еш нәрсесін аямады, қамқор болды. Аузында дамыл жоқ. а ) Үстi-үстіне толассыз жей беретін. ә ) Толассыз сөйлей бередi. Аузында зарлы желi бар. Көкірегінде шері, аузында зары, көңілінде мұңы бар [ адам ]. Аузында [ әркімнің, біреудің, кім көрінгеннің аузында ] кеттi. Барынан айырылды, басқаға жем болды. Аузын жапты. а ) Сөзін доғарды, әрi қарай сөйлемедi. ә ) Дымы шықпады, үндемедi. б ) Сөйлетпей қойды, әрi қарай сөйлеуге ерік бермедi. Аузын жиде жегендей қылды. а ) Аузын аңқитып алдап кеттi. ә ) Аузын қан жоса еттi. Аузын жиып үлгергенше. Сөйлеп бітер-бітпестен, тез арада, лезде. Аузын жыбырлатты. Естілерестілмес қып бір нәрселердi айтты, міңгірледi. Аузын күзеттi. Сөз аңдыды, сөз бақты. Аузын қайыстай созды [ кердi ]. Бәлсініп, керіліпсозылып сөйледi. Аузын [ ауызға ] қақты. а ) Сөзін сөйлетпедi, көңілдегісін айтқызбады. ә ) Еш нәрсе iшкізбедi, жегізбедi. Аузын қан етті [ қылды ]. а ) Ауыздан қан ағызды, бетін даладай қылды. ә ) Жамандық жасады, опасыздық істеді. Аузын қан жалатты. Аузыбасын шиедей қып таяққа жықты, қызыл жоса қан қылды. Аузын қу [ құр ] шөппен сүрттi. а ) Бардың өзін «жоқ» деп тып-типыл еттi, пейілi тарылды. ә ) Еш нәрсе жоқ, түгіміз жоқ деп азар да безер болды. Аузын қыздырды. Өршелене сөйлеуге итермеледі, тілін қышытты. Аузын қышытты. Жынына тидi, еріксіз сөйлеттi. Аузын майлады [ майландырды ]. а ) Тойғызды. ә ) Пара беріп үндетпедi, аузын алды. Аузын сылп еткіздi. а ) Таңырқағанда, тамсанғанда аузын қимылдатып білдіретін ишарат. ә ) Әйел адамдардың бір нәрсенi жақтырмағанда жасайтын ишараты. Аузын тыйды. а ) Сөйлетпедi, аузын аштырмады. ә ) Тамақты байқап, шақтап қана iштi. Аузын ұстады [ ұстап қалды ]. а ) Сөз айтуға үлгермедi, айта алмай қалды. ә ) Санын соғып қалды, бармағын тістедi, қатты өкіндi. Аузын үлкен ашты. #сөйлеу. Көп нәрсе қалады, дәметтi. Аузын үріп, аяғын сыпырған [ табанын қырған ]. а ) Қолда өскен (төл малы). ә ) Бағыпқаққан бала. Аузын шиедей [ шие жегендей ] қылды. Аузыбасын қан жалатты. Аузының дауасы жоқ. а ) Сөзінде тұрақ жоқ, парық, байлау жоқ. ә ) Сөзінде пәтуа жоқ, бос сөздi. Аузының дәмi кеттi. а ) Аузына еш нәрсе татымады, асқа тәбетi нашарлады. ә ) Орынсыз айтылған әңгіменің еш құны болмайды. Аузының дәмін алды. Сүйіп жейтін тағамын алып, тәбетін ашты. Аузының [ аузында ] дуасы бар. а ) Дуалы ауызды, айтқаны келетін адам. ә ) Сөзi өтімдi, біреуге тілін алғызатын (кісi). Аузының желi бар. Сөзге ептi, шешен, ділмәр. Аузының желімi күштi. #жергілікті сөз. Айтқан сөзi орынды, ақылға қонымды. Аузының салуы [ салымы ] бар. Бiр нәрсе орала кеткіш, нәсіптi, несібелi, жоқ жерден бұйырған. Аузының суы құрыды. а ) Жегісi келіп, аңсары ауды. ә ) Қызықты, берілдi, ынта қойды. б ) Ынтық болды, аңсады, құмартты. б ) Таңырқады, тамсанды, таңданды. Аузыңа [ ауызға ] алма. Айтпа, атама. Аузыңа берік бол [ мықты бол, сақ бол ]. Ешкімге айтпа, тіс жарма, аузыңа сақ бол. Аузыңа қара қан толғыр! [ аузыңнан қара қаның келгір ]. #қарғыс сөз. Үнің өшкір, қан жалап сөйлей алмай қалғыр деген мағынада. Аузың аққа тимегір! қарғыс. Мал бітпесін деген мағынада. Аузыңа май [ астыңа тай ]! #сөйлеу. тілек. Айтқаның келіп, өзің де несібелi бол деген мағынада. Аузыңды ауыртпа. Болмайтын iске бола босқа сөйлеп, әуре болма деген мағынада. Аузыңды тый. а ) Ішпе, жеме. ә ) Аузыңды бақ, сөйлеме. Аузың қайсы десе, мұрнын көрсетедi. а ) Қулықсұмдықты білмейтін, момын. ә ) Түк білмейтін, топас, надан. Аузың қарылғыр. қарғыс. Аузың күйгір, қан жалағыр деген мағынада. Аузыңнан қара қаның келгір. #қарғыс сөз. Аузың қан болғыр, қан жалағыр деген мағынада. Аузы ораза. діни. Шариғат бойынша, мұсылмандардың жылына бір ай бойы ауыз бекітуi, ораза ұстауы. Аузы пістi [ пісіп отыр ]. Бiр қате әрекетке барып, опық жедi, бетi қайтып, сағы сынды. Аузы [ иттен де ] салулы [ салымды ]. Олжаның, астағамның қисыны келгіш, оралғыш; нәсіпшіл. Аузы сараң. Көп сөйлемейтін, сыр шашпайтын. Аузы сөзден босамады [ босаған жоқ ]. Тынымсыз көп сөйледi. Аузы тәубеден кетпедi. діни. Жалынып, жалбарынып Құдайға сыйынды. Аузы темір [ зән, ақау ] татыды. Шөлден немесе сырқаттан таңдайы кеуіп, аузының дәмi өзгердi. Аузы тидi. Тамақтануға мүмкіндік туды, тойынды. Аузы тобарсыды. Тамағы құрғады, шөлдедi. Аузы толған боғауыз. Әдепсіз сөздi, балағатты жөн-жосықсыз айта беретін. Аузы тұшыды. а ) Дәмін алды. ә ) Сағынды, құмартты. б ) Көңілі толды, құмарын қандырды. Аузы түктi. Кәпір, мұсылман емес. Аузы тыным таппады [ аузына тыным жоқ ]. а ) Аузынан ас кетпедi, жей бердi. ә ) Көп сөйледi, мылжыңдай бердi. Аузы уәлi. Айтқаны келгіш, аузы дуалы. Аузы шешілген қанардай аңқылдады. Ағынан жарылды. Аузы шықты. Іріңдi жараның жарылып, өзегi шықты. Ауыз ашпады. Үндемедi, ешнәрсе айтпады, ләм-мим демедi, қарсы келмедi. Ауыз ашты. діни. Ораза кезінде кешкi уақытта, азан айтылғаннан кейін тамақ iштi (аузы ораза адам жөнінде). Ауыз аштырды. діни. Ораза ұстаған адамды құрметтеп, кешкi уақытта тамақтандырды, аузын ашты. Ауыз ашу. діни. Ораза ұстаған адамның күн батқаннан кейінгi тамақ iшуi. Ауыз әдебиетi. әдеб. Ел арасына ауызша тараған халық шығармашылығының айрықша саласы, ауызша шығарылып, ауызша тараған көркемәдеби туындылардың жиынтық атауы. Ауыз байлық. Құр сөз, бос уәде. Ауыз бақты. Бiреу не айтады екен деп соған қарайлады, бұйрығын күттi. Ауыз бекіттi. діни. Отыз күн оразада күндіз тамақ iшпедi, ораза ұстады. Ауызбен айды алады, қолымен қосаяқ соғады. Күпсіп мақтанады, тілімен бар жұмысты бітіріп тастайды, бірақ қолынан ештеме келмейді, шаруаға қыры жоқ, құр лепірме. Ауызбен айтып жеткізе алмады. Сөзi жетпедi, мақтауға сөз таба алмады. Ауызбен шаңдату. Елді дүрліктіру, дүрбелеңге салу. Ауыз бөлме. Үйге кіреберістегi бөлме; ауызүй. Ауыз біріктірдi. Бiрігіп ұйымдасты, ойпікірлерi бір жерден шықты. Ауызға аларлық. Айтарлықтай, iліп аларлық. Ауызға алды. а ) Сөз еттi, тілге тиек еттi. ә ) Мақтады, мадақтады. б ) Еске түсірдi, ойға алды. Ауызға алуға арзымады. #экспрессивті. Сөз қылуға тұрмады. Ауызға жиі алады. Көп айтады, есіне үнемі алып отырады. Ауызға келіп түстi. Еңбексіз тапқан дайын ас болды. Ауызға сөз түспедi. Не айтарын білмедi, бөгеліп қалды. Ауызға түсер. Шу дегенде ойға түсетін, бірден айтылатын. Ауызға түстi. Аты аталды, ойына келдi, есіне түстi. Ауызға ұрғандай [ ұрды ]. а ) Күштеп сөйлетпедi, үндетпедi. ә ) Берілмедi, мойынсұнбады. Ауызға үріп салғандай. Сүйкімдi, әдемi, көркем. Ауызға [ ел, жұрт аузына ] iліктi [ iліндi ]. Атағы шығып, әйгілi болды, беделi артты. Ауыздағы ас кеттi. Барынан айырылды, берекесi кеттi. Ауыздағы сөздi алды. Дұрыстап сөйлеуден қалды. Ауыздан алғысыз. Дәмдi, тәттi, тұшымды. Ауыздан ауызға көштi. Ел аузына тарады, көпшілікке жайылды. Ауыздан [ ауызға ] қақты. Ауыз аштырмады, сөйлетпедi. Ауыздан шыққан кәләм. Айтылған ой, айтылған сөз. Ауыздан шыққан сөздi екi қылмас. Айтқанда тұр ғыш, айтқанды орындағыш, тіл алғыш. Ауыздан шықпасын. Ешкімге айтылмасын, тіс жарып ештеме делінбесін. Ауыз дос. Нағыз дос емес, сөз жүзіндегi дос. Ауызды ашар-ашпастан. Сөз бастап үлгермей жатып. Ауыздың дәмін алды. а ) Талғажау еттi. ә ) Жоқ, аңсары ауған тағамның аз мөлшерін аузына салып, дәмімен қоректенгендей болды. Ауыз жаласты. Ымжымы бір, сырлас болды, бірін-бірi жақтады, әкей-үкей болды. Ауыз жаппады. Үздіксіз, дамылсыз, тоқтаусыз сөйледi. Ауыз жаритын. Түкке тұрғысыз, қанағаттанғысыз. Ауыз жарымады. а ) Мардымсыз, тым аз болды, жетіспедi. ә ) Жартымсыз, аз, өнімсіз, құнарсыз болды (тамақ туралы). Ауыз жарытпады. Қарық қылмады, көңілден шықпады, мандытпады. Ауыз жиғанша [ жиып алғанша ]. а ) Әңгіменi ендi доғара бергенде. ә ) Лезде, тез, жылдам, дәл сол мезетте, көздi ашыпжұмғанша. Ауыз жиғызбады. Көп күлдірдi, күлкіге көмдi. Ауыз жиды. Айтып біттi, сөзін доғарды. Ауыз жимады [ жиған жоқ ]. Көп сөйледі, ауыз жаппады. Ауыз жылытты. Ас ішті, тамақтанды. Ауыз кептi. Қатты шөлдеп, шөліркедi. Ауыз күлдіреуi. #медициналық. <грек. аphthаi> Адамның ернi мен мұрнының iшінен шығатын жара. Ауыз қалжың. Жеңілжелпi әзіл. Ауыз қобыз. #музыкалық. Ауызбен үріп ойнайтын қобыз, сазсырнай. Ауыз қора. Кiре беріс қора. Ауыз қуысы. а ) #анатомиялық. <лат. cаvumоrіs> Ас қорыту жүйесінің жұтқыншақпен жалғасатын тіс пен тіл орналасқан алдыңғы бөлігi. ә ) #лингвистикалық. Сөйлеу мүшелерінің орналасқан жерi, тіл дыбыстарының резонаторы. Ауыз құрылысы. #анатомиялық. Ауыздың бітімi, келбетi. Ауыз құтырық. Тiлi қышып тұрушылық. Ауыз ретте. Алдымен, әуелi. Ауыз салды. а ) Жедi, тістедi. ә ) Жармасты, тап бердi, соқтығып, киліктi. б ) Баса көктедi, иемдедi, меншіктедi. Ауыз салдырды. Ұстатты, тістеттi. Ауыз сөз. Ауызша түрде айтылған сөз. Ауыз тигізген жоқ. Дәнеңе бермеді, түк қалдырмады. Ауыз тидi [ ас ауыз тидi ]. а ) Аузына сәл-пәл ас салып, дәмін татып көрдi. ә ) #этнографиялық. Үйге келген адамның құр ауыз кетпеу үшін дәм тату рәсімi. Ауыз толтырып [ толтыра ] айтарлық [ толарлық ]. Көңіл толарлық, мақтануға тұрарлық. Ауыз толтырып сөйледi. Маңызсынып, бұлданып айтты, мардамсыды. Ауыз толым. Ауыз толарлықтай, бір ұрттам. Ауыз тұшитын [ тұшырлық, тұшырлықтай ]. Қанағаттанарлық, риза боларлық. Ауыз тұшыды. а ) Дәмдi болды, сүйсініп жедi. ә ) Риза болды, қанағаттанды, көңілi жай тапты. Ауыз уылу. #медициналық. <грек. stоmаtоs> Ауыздың кілегей қабығының қабынуы. Ауыз үйірдi. Дәмi, тәттілігi тіл үйірдi. Ауыз хабар. Сөзбен, ауызекi түрде жеткен мәлімет, ауызша таралған сөз. Ауыз шаюға келмедi. Тым мардымсыз, ауыз жарымайтын болды, ештеңеге жетпедi.
АУЫЗАШАР #зат есім. діни. 1. Ораза ұстаған адамның кешкi тамақ iшер мезгілi. 2. Ораза ұстау кезіндегi ауыз ашуға арналған тамақ, ас. Ауызашар жасады. діни. Ораза тұтқан адамға (адамдарға ) арнайы ауыз аштырып, сауап ас бердi.
АУЫЗАШАРЛЫҚ #сын есім. діни. Ауызашарға жарайтын, ауызашарға жететін.
АУЫЗБА-АУЫЗ #үстеу. Бетпе-бет, көзбе көз, бірме-бір.
АУЫЗБАҚҚЫШ #сын есім. Сөз аңдағыш, сөз төркінін еріннің емеурінінен танығыш, басқа біреу не айтады деп, өз ойын iркіп қалатын, сөз аңдағыш.
АУЫЗБАҚҚЫШТЫҚ #зат есім. Аңғарымды болу шылық, сөз аңдағыштық, сөз танығыштық.
АУЫЗБАСТЫРЫҚ #зат есім. Бiреудің аузын жауып, сыр шаштырмау үшін берілетін ақы.
АУЫЗБАСТЫРЫҚТАЙ #сын есім. Ауызбастырық сияқты, ауызбастырық тәріздi.
АУЫЗ-БАС : ауызбасы қан болды. Таяқ жедi, соққыға жығылды. Аузыбасын қан жалатты. Ұрыпсоқты, соққыға жықты, аузымұрнын қан жалатты.
АУЫЗБАУ #зат есім. #этнографиялық. Зат салған қап, дорба, сөмке, тағы басқаның аузын байлайтын жіп, бау.
АУЫЗБІРЛІК #зат есім. Татутәттілік, ынтымақтастық, ұйымшылдық.
АУЫЗБІРЛІКСІЗ #сын есім. Ауызбірлігi жоқ, ұйымшыл емес.
АУЫЗБІРЛІКТІ #сын есім. Ұйымшыл, ынтымақ ты.
АУЫЗБІРЛІКТІЛІК #зат есім. #сөйлеу. Ауызбірліктi болушылық, ұйымшылдық.
АУЫЗҒЫ #сын есім. Шыға беріс жер. Ауызғы бөлме. #сөйлеу. Үй iшіне кіре берістегi бөлме. Ауызғы үй. #сөйлеу. Ауызүй.
АУЫЗДА ауыздап жібердi. #жергілікті сөз. Ән салды, ән шырқады.
АУЫЗДАЙ 1#омоним #сын есім. Ауыз сияқты, ауыз тәріздi.
АУЫЗДАЙ 2#омоним #үстеу. сөйлеу. Ауызба-ауыз, көзбе-көз. Ауыздай айтты. Көзбе-көз әңгімелестi, тікелей, бетпе-бет тілдестi.
АУЫЗДАМА #зат есім. кәс. Суды ашатын қысқа арық.
АУЫЗДАН = #етістік. 1. Алғаш рет емшек ему. 2. #ауыспалы мағына. Қасқыр бөлтірігінің аңды ұстауға әдеттенуi. 3. #ауыспалы мағына. #саятшылық. Жүйрік иттермен қыран құстарды аң аулауға баулып үйрету, машықтандыру. 4. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсеге алғаш рет тәрбиелену, машықтану, дағдылану, әдеттену.
АУЫЗДАН-АУЫЗҒА #үстеу. Бiреуденбіреуге, ел арасына.
АУЫЗДАНДЫР = #етістік. 1. Жаңа туған төлдi алғаш рет енесіне салу, емшек алдыру. 2. #саятшылық. ауыспалы мағына. Қыран құсты машықтандыру, дағдыландыру. 3. #ауыспалы мағына. #жағымсыз. Жаман нәрсеге үйрету, бейімдеу.
АУЫЗДАНДЫРУ деген АУЫЗДАНДЫРУШЫ #зат есім. 1. Төлдету кезіндегi сақпашы. 2. #ауыспалы мағына. Азық берушi, қоректендірушi.
АУЫЗДАНУ деген АУЫЗДЫ #сын есім. 1. Аузы бар, аузы үлкен. 2. #ауыспалы мағына. Сөз тапқыш, сөзуар, тілдi, шешен, айтқыш (адам). Ауыздыға сөз, аяқтыға жол бермедi. а ) жағымды. Дiлмәр, шешен, сөзге жүйрік, пысық адам туралы. ә ) #жағымсыз. Ешкімнің айтқанына көнбейтін, көкбет, долы адам туралы.
АУЫЗДЫҚ 1#омоним #зат есім. 1. #этнографиялық. Жүгеннің ат аузына салынатын екi сулық аралығына бекітілген темір бөлігi. 2. #ауыспалы мағына. Ақылшы, жөнжосықты танытушы. Ауыздығын [ қарш-қарш ] шайнады [ тістедi ]. #поэтикалық. Ауыздығымен алысты, тықыршыды, аласұрды, жұлқынды. Ауыздықпен алысты [ арпалысты ]. а ) Жараулы ат аласұрып жұлқынды, бас бермедi, бой бермедi. ә ) Сөзге қонақ бермедi, өз айтқаны болмаса, өзгенi тыңдамады, көнбедi. Ауыздықпен жер сүздi. Ауыздығымен сүзе тартты, бой бермедi. Ауыздықпен суғарды. Асығыс болғандықтан, атына ауыздығын алмай су ішкізді. Ауыздықпен су iштi. Қиын, ауыр күндердi басынан өткіздi. Ауыздық салды. Тiзгіндедi, тежедi, бағындырды; дегеніне көндірдi.
АУЫЗДЫҚ 2#омоним #зат есім. <лат. perleсh> 1. в #етістік. Малдың ерін айналасы мен езу төңірегінде пайда болған бірнеше түйіндер жарылып, бірбіріне қосылып, жаппай жараға айналатын ауру. 2. #медициналық. Адамның езуіне түскен жара, ұшық.
АУЫЗДЫҚСЫЗ #сын есім. 1. Ауыздық салынбаған, ауыздығы жоқ. 2. #ауыспалы мағына. Жүгенсіз, бейбас, тыйымсыз, бетімен кеткен.
АУЫЗДЫҚТА = #етістік. 1. Аттың ауыздығын салу, жүгендеу. 2. #ауыспалы мағына. Тiзгіндеу, тыю, тежеу, тәртіпке бағындыру, еркіне көндіру.
АУЫЗДЫҚТАЙ #сын есім. Ауыздық сияқты, ауыздық тәріздi.
АУЫЗДЫҚТАЛ = #етістік. Тәртіпке бағындырылу, еркіне көндірілу.
АУЫЗДЫҚТАЛУ деген АУЫЗДЫҚТАТ = #етістік. Тiзгіндетіп, тәртіпке бағындыру, тежеу, тыю.
АУЫЗДЫҚТАТУ деген АУЫЗДЫҚТАУ деген АУЫЗДЫҚТАУЛЫ #сын есім. 1. Аттың ауыздығы салынған. 2. #ауыспалы мағына. Бағындырылған, еркіне көндірілген.
АУЫЗДЫҚТАУШЫ #зат есім. Тiзгіндеушi, тыйым салушы, тәртіпке бағындырушы.
АУЫЗДЫҚТЫ #сын есім. Ауыздығы бар, ауыздық салынған.
АУЫЗДЫЛЫҚ #зат есім. Шешендік, ділмәрлық, сөзуарлық.
АУЫЗЕКІ #үстеу. Ауызша, ауызба-ауыз. Ауызекi сөйлестi. Жүзбе-жүз, бетпе-бет әңгімелестi, тілдестi, ауызба-ауыз әңгімелестi. Ауызекi сөйлеу стилi. #лингвистикалық. Сөйлеу стилi. Ауызекі нұсқа. Ауызша сөйлеу үлгісі, түрі. Ауызекi тіл [ сөз ]. #лингвистикалық. Тiлдік қарымқатынастың ауызша түрде жүзеге асатын түрi.
АУЫЗЖАППАС #сын есім.#жағымсыз. Сөзшең, сөзуар, әрнәрсенi айтып, көп сөйлейтін.
АУЫЗЖОЛДЫ #сын есім. лингвистикалық. Ауыз қуысы арқылы жасалатын. Ауызжолды үндi. #лингвистикалық. Дыбысталғанда фонациялық ауа ауыздан шығатын үндi дауыссыз дыбыс.
АУЫЗ-КӨМЕЙ : ауыз-көмей қуысы. #анатомиялық. Ас қорыту жүйесінің жұтқыншақпен жалғасатын бөлігi.
АУЫЗҚОБЫЗ #зат есім. #этнографиялық. музыкалық. Шаңқобыз (ауызбен тартылатын қобыз).
АУЫЗМА-АУЫЗ #үстеу. сөйлеу. Ауызба ауыз.
АУЫЗ-МҰРЫН #зат есім. Бет-аузы, бет әлпеті. Аузы-мұрны қисаймай. Ұялмай, беті шімірікпей, бет-аузы бүлк етпей. Аузымұрнынан ақ көбік ақты. Қатты қиналды, күйзелді, титықтады. Аузымұрнынан шықты. а ) Лық толды, кемерінен шығып шүпілдеді. ә ) Айыкүні жетті, босанатын уақыты болды. Аузымұрнын қан жалатты. Аузыбасын қан етті, соққыға жықты.
АУЫЗОМЫРТҚА #зат есім. #зоологиялық. <лат. аtlаs> Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда мойынның бас сүйекпен жалғасатын ең шеткi біріншi омыртқасы.
АУЫЗСЕНЕК #зат есім. #сөйлеу. Кiре беріс бөлме.
АУЫЗСУ #зат есім. Адам iшуге, ас пісіруге жарайтын тұщы су.
АУЫЗСУЛЫҚ #зат есім. Ауызсу боларлық, соған жарарлық.
АУЫЗСУСЫЗ #сын есім. Ауызсуы жоқ, ауызсуы болмай.
АУЫЗСЫРНАЙ #зат есім. #этнографиялық. музыкалық. Қазақтың үрмелi-уілдектi музыкалық аспабы.
АУЫЗСЫРНАЙДАЙ #сын есім. Ауызсырнай сияқты, ауызсырнай тәріздi.
АУЫЗТАМЫР #зат есім. #этнографиялық. Әлi бірбірінен қалауын алып, тамырластығын бекітпеген адам дар.
АУЫЗТАМЫРЛЫҚ #зат есім. #этнографиялық. Ауызтамыр болғандық.
АУЫЗТАТЫР #сын есім. Айта қаларлық, мардымды.
АУЫЗТАТЫРЛЫҚ #сын есім. Мардымды, жарытымды, ауызтұшырлық.
АУЫЗТҰШЫ #сын есім. сөйлеу. Ауызтұшырлық.
АУЫЗТҰШЫР = #етістік. Қанағаттану, риза болу, көңілi толу.
АУЫЗТҰШЫРЛЫҚ #сын есім. Көңіл толарлық, қанағаттанарлық, риза боларлық.
АУЫЗТІЛ #зат есім. #сөйлеу. Ауызекi тіл.
АУЫЗҮЙ #зат есім. Үйдің кіре беріс бөлмесi.
АУЫЗША #үстеу. Ауызекi, ауызба-ауыз айтылған сөз түрінде, жазбаша емес. Ауызша әдеби тіл. #лингвистикалық. Мәдениетті, білімді адамдардың әдеби тіл нормаларын сақтай отырып, өзара сұхбаттасу үстінде, баяндама жасауда, дәріс оқуда, радиотелехабар кезінде қолданатын ауызша сөйлеу тілі. Ауызша есеп. а ) Заттың санын, мөлшерін, көлемін анықтау мақсатымен құрылған халық шығармашылығының бір үлгісi. ә ) Ресми қатынаста жоспар бойынша белгіленген iсшаралардың орындалуын ауызша мәлімдеу. Ауызша сөз. #лингвистикалық. Айту арқылы жеткізілген шыққан тіл, жазба сөзге қарама-қарсы тіл формасы.
АУЫҚ 1#омоним #зат есім. Мәрте, рет.
АУЫҚ 2#омоним #сын есім. Бiр жағына басыңқы; ауыңқы, тең емес.
АУЫҚ = #етістік. #сөйлеу. Ауысу, өзгеру.
АУЫЛ #зат есім. 1. #тарихи. #этнографиялық. Бiр жерге қоныстанған онон бес шаңырақтан тұратын, өзара туыстас киіз үйлi қауым. 2. Тұрғындарының негізгi бөлігi ауылшаруашылығының белгілi бір саласымен айналысатын шағын елдi мекен. 3. қоғ. әлеум. Шығыс халықтарында, әсіресе ертеде көшпелi, жартылай көшпелi өмір сүрген қазақ, қырғыз, түрікмен, башқұрт, татар, Солтүстік Кавказ т.б. елдердегi қоғамның белгілi бір әлеуметтік құрамы. 4. #ауыспалы мағына. Белгілi бір ауылда тұратын халық, ел-жұрт, белгілi бір жерде тұратын адамдар. Аулы алыс [ қашық ]. а ) Алыс, қол жетпес. ә ) Қатысы жоқ, жанаспайтын, беймәлім. Аулы аралас, қойы қоралас. Аралас-құралас, көршілес, iргелес қоныстанып, етене жақын болып кеткен. Аулыңнан үрген иттің үнi шықпағыр. #қарғыс сөз. а)Үрерге итің, сығарға битің болмасын, құр алақан қал. ә ) Қаңырап бос қал, жалғыз қал. Ауыл айбанасы. #этнографиялық. Күйеудің ұрын барғанда, қалыңдықтың атаанасына апаратын сыйы. Ауыл айбаты. #этнографиялық. Күйеудің қалыңдығының ауылына келгенде беретін кәдесi. Ауыл ақсақалы. #этнографиялық. а ) Ауылдың үлкенi, ақылшысы, сыйлы қариясы. ә ) #тарихи. Дәстүрлi қазақ қоғамында ауыл болып отырған елдi басқару iсіне араласатын ықпалды, жасы үлкен ер азамат. Ауыл әкімi. қоғ. #саяси. Ауылдық мемлекеттік атқару органдарының басшысы. Ауыл баққан. Ауыл төңірегінен шықпайтын. Ауыл болды. Бiрлестi, ынтымақтасты. Ауылды басына көтердi. Бүкіл ауыл еститіндей у-шу, азан-қазан еттi. Ауылдың алты ауызы. #этнографиялық. Қонақ алдында ауыл адамының әуелi ән бастап беру кәдесi. Ауылдың әулекісi. Ауылдың әуей-iсi, тентегi. Ауылдың түтінi. Ауылдағы әрбір үй, отбасы. Ауыл жақтық істеді. Жерлестік жасады, жақынына бүйірі бұрды. Ауыл иесi. Белгілi бір ауылдың тұрғыны. Ауыл итінің құйрығы қайқы. Әркім өз жерінде батыл, мықты, еркін деген мағынада. Ауыл кәдесi. #этнографиялық. Ат арылтып келген қонаққа көрсетілетін сыйсияпаттың түрi. Ауыл кеңес [ совет ]. #тарихи. советизм. Ауылдың әкімшілік басқарушы органы. Ауыл кешi. Ауылдың жайма шуақ, жанға жайлы, мал қораланып, күндізгі ыстық қайтқан, ел бау-бақша, үй шаруаларына жүгіре кіріскен кешкі уақыт. Ауыл көрімдік. #этнографиялық. Қалыңдықты көргенi үшін күйеудің қыз жеңгесіне беретін сыйы. Ауыл қонды. #көнерген сөз. #этнографиялық. Ауыл жаңа қонысына көшіп келдi. Ауыл салық. #көнерген сөз. Бiр ауылға салынған ортақ салық. Ауыл #советизм. #тарихи.#советизм. #сөйлеу. Ауылдық кеңес. Ауыл ұя. #тарихи. советизм. Кеңестік кезеңдегi ауылдық партия ұйымы. Ауылынан қырық қадам [ ұзап ] шықты. Онша алыс емес, біраз жер жүрді, азғана ұзады.
АУЫЛАҒАСЫ #зат есім. #этнографиялық. Ауыл iшіндегi дауларды шешіп, төрелік айтатын елдің бас көтерер беделдi адамы, ақсақалы.
АУЫЛ-АЙМАҚ #зат есім. Бүкіл ауыл жарандары, бір өңірдегi ел-жұрт.
АУЫЛ-АЙМАҚТЫҚ #сын есім. Ауылаймаққа қатысты, соған тән.
АУЫЛАРАЛЫҚ #сын есім. Ауыл мен ауыл арасындағы.
АУЫЛ-АУДАН #зат есім. Ауыл да, аудан да.
АУЫЛБАСЫ #зат есім. Ауылды басқаратын адам, ықпалды азамат.
АУЫЛДАЙ #сын есім. Ауыл тәріздi, ауыл сияқты.
АУЫЛДАС #сын есім. Бiр ауылда тұратын, жерлес. Ауылдастың аузы сасық. Жақын жүрген адамның қадірi жоқ.
АУЫЛДАСТАЙ #сын есім. Ауылдас сияқты, ауылдас тәріздi.
АУЫЛДАСТЫҚ #зат есім. Бiр ауылда тұрушылық, ауылдас болушылық.
АУЫЛДЫ #сын есім. Аулы бар. Ауылды жер. Ауыл халқы, ауыл тұрғындары.
АУЫЛДЫҚ #сын есім. Ауылды жердегi, ауылға тиістi, ауылға тән. Ауылдық кеңес [ совет ]. #тарихи. советизм. Кеңестік кезеңдегi ауылдағы еңбекшілер депутаттарының жергіліктi үкімет орны. Ауылдық кеңес [ совет ] ағасы. #тарихи. советизм. Ауылдағы еңбекшілер депутаттарының жергіліктi үкімет орнының басшысы. Ауылдық кеңес хатшысы. #тарихи. советизм. Кеңес өкіметi тұсындағыауылды басқарушы ұйымның жетекшісi, кеңес хатшысы. Ауылдық комитет. Ауылды жердегi әкімшілік басқару ұйымы. Ауылдық қосшы ағасы. #тарихи. советизм. Ауылды жерлердегi бірлесіп, жер өңдейтін шаруалар ұйымының басшысы. Ауылдық мектеп. #тарихи. а ) 1917 жылға дейін көшіпқонуға лайықталып құрылған бастауыш оқу орындары. ә ) Ауылды жердегi мектеп. Ауылдық старшина. #тарихи. Қазан төңкерісінен бұрын рулық топтарды басқару үшін сайланып қойылған адам.
АУЫЛДЫҚ-СЕЛОЛЫҚ #сын есім. #тарихи.#советизм. Ауыл мен селоға тән; ауылды және селолы жердегi.
АУЫЛЖАҚТЫҚ ауылжақтық iстедi. Өз жерлесіне болысты, өз елінің кісісін мақтады.
АУЫЛ-ҚАЛА #зат есім. Ауыл мен қала.
АУЫЛ-ҚЫСТАҚ #зат есім. Ауыл мен қыстақ.
АУЫЛНАЙ #зат есім. #тарихи. ХХ ғ. басында қазақ ауылдарында басқару мәселелерін шешумен және жер бөлінісімен айналысқан жергіліктi билік иесi, Қазақстандағы патшалық Ресей билi-гінің ең төменгi қызметіндегi адам. Ауылнай басы. #көнерген сөз. Бiр ауыл елдің басшысы.
АУЫЛНАЙЛЫҚ #зат есім. Ауылнайға қатысты, ауылнайға тән.
АУЫЛ-ОТАН #зат есім. Туыпөскен ауыл, жер.
АУЫЛ-СЕЛО #зат есім. #советизм. Ауыл және село.
АУЫЛ-СЕЛОЛЫҚ #сын есім. Ауылдық және селолық.
АУЫЛ-ҮЙ #зат есім. Ауылдағы көршi-қолаң, жа қынжуық. Ауыл-үй қонды. а ) Жақындасты, араласты, көршілес, iргелес, қоныстас болды. ә ) Төтелеп келдi, тым жақын келдi. Ауыл-үй отырды. Қатар, бірге, аралас, көршілес болды.
АУЫЛША #үстеу. Ауыл тәріздi, ауыл адамдарына ұқсап.
АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ #зат есім. Негізгi саласы егіншілік пен малшаруашылығы болып табылатын материалдық өндірістің маңызды түрi. Ауылшаруашылығын [ жаппай ] коллективтен діру [ ұжымдастыру ]. #тарихи. советизм. КСРО-да ұсақ, жеке қожалықтарды ұйымдастыру, біріктіру ар қылы ауылшаруашылығын мемлекет мүддесіне толық бағындырып қайта құру. Ауылшаруашылық академиясы. Ауыл шаруашылығына байланысты ең жоғары оқу орны. Ауылшаруашылық артелi. #тарихи. Шаруашылықты бірлесіп жүргізу үшін ұйым дасқан шаруалар тобы. Ауылшаруашылық ғылымдары. Ауылшаруашылығын зерттейтін ғылым салалары. Ауылшаруашылық дақылдары. егіншар. Егістіктерде көп өсірілетін азықтүліктік, жемдік, техникалық мәдени өсімдіктер. Ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерi. егіншар. Қолдан өсірілетін өсімдіктердi зақымдайтын не мүлдем құртып жіберетін жәндіктер мен жануарлар. Ауыл шаруашылық институты. Ауылшаруашылық мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Ауылшаруашылық кәсіпорны. #экономикалық. Меншігінде немесе шаруашылықтың қарамағында жер, сондай-ақ басқа да мүлік бар және өсімдік шаруашылық, малшаруашылық өнімін өндіруші, ауылшаруашылығы өндірісіне қызмет көрсетуші заңи тұлға. Ауылшаруашылық кешенi. #техникалық. Шаруашылықты дамыту үшін қажеттi техника, құрал-сайман, заттық жабдық пен технологиялардың жиынтығы. Ауылшаруашылық кооперативі. Ауылшаруашылық тауарларын өндірушілердің ма те риалдық және басқа қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында олардың мүліктік үлес пұлдық жарналарын біріктіру жолыменбірлескен өндірістік немесе өзге шаруашылық қызметті жүзеге асыру үшін ерікті мүшелік негізде құрылған ұйым. Ауылшаруашылық көрмесi. Көпшілікке көрсету үшін белгілi бір жерге орналастырылған ауылшаруашылық өнімдерінің жиынтығы. Ауыл шаруашылық қалдықтары. Ауылшаруашылығы өнімдерін өндіру және өңдеу кезінде пайда болған қалдықтар. Ауылшаруашылық құрал-сайман. #техникалық. Егіншілік пен малшаруашылығы өндірісi үшін қажеттi құралдар мен саймандар. Ауылшаруашылық мәшинелерi. #техникалық. Ауылшаруашылығы жұмыстарына қажеттi мәшинелер. Ауылшаруашылық өндірісi. Белгілi өндіріс жағдайында табиғат байлықтарын пайдаланып, ауылшарушылық өнімдерін өндіру. Ауылшаруашы лық өнімдерi. #экономикалық. Жалпы қоғамдық өнімдердің ауылшаруашылығында жасалатын өнімдерi. Ауыл шаруашылық техникасы. #техникалық. Ауылшаруашылығында қолданатын қондырғылар, мәшинелер мен құралдар дың жиынтық атауы. Ауылшаруашылық техникумы. Ауылшаруашылық мамандарын даярлай тын арнаулы орта дәреже лi оқу орны. Ауылшаруашылық училище. Ауылшаруашылық маман дарын даярлайтын төменгi және орта дәрежелi арнаулы оқу орны. Ауылшаруашылық экологиясы. <грек. аgrоs – дала, оіkоs – үй, тұрақ, lоgоs – iлім> ғылым. Қолданбалы экологияның бір бөлімi, агроэкология. Ауылшаруашылық экономикасы. #экономикалық. Экономика ғылымдарының ауылшаруашылығындағы өндірістік қарымқатынастарды зерттейтін саласы.
АУЫЛШЫЛ #сын есім. Ауылдық жердi ұнататын, ауылға бара бергіш.
АУЫТ-АУЫТ #үстеу. 1. #сөйлеу. Ауық-ауық. 2. #көнерген сөз. Қайта-қайта, үстi-үстіне.
АЗЫН-АУЫҚ #сын есім. 1. Азынап, уілдеп соғып тұратын, тынымсыз (жел). 2. Азынап, кісіней бере тін (айғыр).
АЗЫН-АУЫҚ #үстеу. жергілікті сөз. Азын-аулақ.
АЙНАЛМАЛЫ-АУЫСПАЛЫ #сын есім. #этнографиялық. Қазақ биіндегi қимылдың сипаты.
АРТЫҚ-АУЫС #сын есім. 1. Басы артық, басы бос, пайдаға аспайтын. 2. #ауыспалы мағына. Жөнсіз, орынсыз, оқыс (сөз).
АУЫ = #етістік. кәс. Бидай дәнінің толыспауы.
АУЫЗ #зат есім. < #латын тілі. оrіs> 1. #анатомиялық. Адамның, жанжануардың тамақтанатын мүшесi. 2. #анатомиялық. Сөйлеу мүшесi, дыбыстау аппараты. 3. #ауыспалы мағына. Адам, кісi мағынасында. 4. #ауыспалы мағына. ескi кіт. Өлең шумағы. 5. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің ашық жағы. // Бiр нәрсенің үстіңгi бетi, қылқа мойны. 6. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің кіріп шығатын жерi, есік алды. 7. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің басталар жерi. // Сай, шатқал, өзектің басталар тұсы. 8. #ауыспалы мағына. Жараның, iсіктің ашылған жерi; үстіңгi жағы, бетi. Аузы аққа жарымады. Айрансүттi көп iше алмады, аққа тойынбады. Аузы аққа тидi [ жеттi ]. а ) Айрансүт iшіп тойынды. ә ) Мал төлдеп, сүт iше бастады. Аузы аққа тимегір. #қарғыс сөз. Айрансүтке жарымағыр, тойынбағыр деген мағынада. Аузы ала. Ауызбірлігi жоқ, ынтымақсыз, берекесіз. Аузы алты қарыс. Әмірi жүріп тұрған, ызғарлы, қаһарлы. Аузы аңқайып қалды. #экспрессивті. Аң-таң болды, аңырды, таңырқады. Аузы аңқиды. а ) Алданды, сеніп қалды. ә ) Тамсанып сүйсіндi, таңырқады. б ) Сасып қалды, аңырып қалды. Аузы аппақ болды. Жер соғып қалды, үлесінен құр қалды, сыбағадан айырылды. Аузы асқа, ауы атқа тидi [ жарыды ]. а ) Бiрдемеге ендi-ендi қолы жеттi. ә ) Ел қатарына қосылды. Аузы астан босамады. Тынымсыз тамақ iштi. Аузы аузына жұқпады. Тез-тез сөйледі, жып-жып етті. Аузы ауыр. Аз сөйлейтін, тез арада сөйлей қоймайтын. Аузы ауырлады. Тез арада сөйлей қоймады. Аузы ашық. а ) діни. Ораза ұстамаған. ә ) Сыр сақтай алмайтын, аузы жеңіл, құпияға осал. Аузы ашылды. а ) Таңданды, таңырқады. ә ) Тамақ, сусын, iшкісi келдi. Аузы барғанша. Жеріне жеткізе, тілi жеткенше. Аузы барды. Батылы жеттi, дәтi барды. Аузы [ ауыз ] бармады. а ) Айтуға батылы бармады, тура айта алмай жүрексіндi, жүрегi дауаламады. ә ) Қимады, айта алмады. б ) Көзi жетпедi, дүдәмалданды. Аузы батыр. Қымсынбай батыл сөйлейтін, өткір тілдi (кісi). Аузы берік. а ) діни. Аузы ораза, ораза ұстаған. ә ) Сыр шашпайтын, құпия сақтағыш, өсек айтпайтын. Аузы босаған жоқ. Ұзақ отырып ас iштi, дамылсыз iшіпжедi. Аузы буылды. Үндемедi, дымы шықпады, мелшидi. Аузы бұлтиды. Ренжіп, өкпелеп қалғанын білдіріп, аузын томпайтты. Аузы бірікпедi. Мәмілеге келе алмады, келісе алмады. Аузы біттi. #медициналық. Жараның ашық жиектерінің өзара беттесіп, жымдасып, терi-мен тұтасып кеттi. Аузы даладай қан. Бета-узы быт-шыт, қызыл жоса қан. Аузы дуалы [ дуалы ауыз ]. а ) Сөзi бәтуалы, өтімдi (адам). ә ) Көріпкелi бар, айтқаны келгіш (сәуегей). Аузы ептi. Сөзге, қызыл тілге бейім. Аузы жабық. а ) Аузы желімделген, жапсырылған. е) Артық ауыз сөз айтпайтын, сыр сақтағыш. Аузы жабылды. Үндемей қалды, үні өшті. Аузы жабысты. Әмпейлесіп ұзақ әңгімелестi. Аузы жаман. Не болса соны айта беретін былапыт сөздi, бейпіл ауыз, бейауыз. Аузы жарымаған. Түк көрмеген, түкке жарымаған. Аузы желдей еседi. Алыпқашпа сөзге құмар, тым сөзуар. Аузы жеңіл [ жеңіл ауыз ]. Аузына сөз тұрмайды. Аузын бұрап сөйледi. Өтірік айтты. Аузында ақ тісi жоқ. а ) Кәрi мал туралы айтылады. ә ) Кәрілік туралы айтылады. Аузында Алла. діни. Құдайды жиi еске алатын, көп айтатын адам. Аузында Алласы жоқ [ аузына Құдай кірмеген ]. Аллаға жалбарынбайтын, Құдайды ойламайтын. Аузындағысын алды. Бермесін алды, барынан айырды. Аузындағысын [ аузынан ] жырып бердi [ жібердi ]. Барын бердi, бермесін бердi, еш нәрсесін аямады, қамқор болды. Аузында дамыл жоқ. а ) Үстi-үстіне толассыз жей беретін. ә ) Толассыз сөйлей бередi. Аузында зарлы желi бар. Көкірегінде шері, аузында зары, көңілінде мұңы бар [ адам ]. Аузында [ әркімнің, біреудің, кім көрінгеннің аузында ] кеттi. Барынан айырылды, басқаға жем болды. Аузын жапты. а ) Сөзін доғарды, әрi қарай сөйлемедi. ә ) Дымы шықпады, үндемедi. б ) Сөйлетпей қойды, әрi қарай сөйлеуге ерік бермедi. Аузын жиде жегендей қылды. а ) Аузын аңқитып алдап кеттi. ә ) Аузын қан жоса еттi. Аузын жиып үлгергенше. Сөйлеп бітер-бітпестен, тез арада, лезде. Аузын жыбырлатты. Естілерестілмес қып бір нәрселердi айтты, міңгірледi. Аузын күзеттi. Сөз аңдыды, сөз бақты. Аузын қайыстай созды [ кердi ]. Бәлсініп, керіліпсозылып сөйледi. Аузын [ ауызға ] қақты. а ) Сөзін сөйлетпедi, көңілдегісін айтқызбады. ә ) Еш нәрсе iшкізбедi, жегізбедi. Аузын қан етті [ қылды ]. а ) Ауыздан қан ағызды, бетін даладай қылды. ә ) Жамандық жасады, опасыздық істеді. Аузын қан жалатты. Аузыбасын шиедей қып таяққа жықты, қызыл жоса қан қылды. Аузын қу [ құр ] шөппен сүрттi. а ) Бардың өзін «жоқ» деп тып-типыл еттi, пейілi тарылды. ә ) Еш нәрсе жоқ, түгіміз жоқ деп азар да безер болды. Аузын қыздырды. Өршелене сөйлеуге итермеледі, тілін қышытты. Аузын қышытты. Жынына тидi, еріксіз сөйлеттi. Аузын майлады [ майландырды ]. а ) Тойғызды. ә ) Пара беріп үндетпедi, аузын алды. Аузын сылп еткіздi. а ) Таңырқағанда, тамсанғанда аузын қимылдатып білдіретін ишарат. ә ) Әйел адамдардың бір нәрсенi жақтырмағанда жасайтын ишараты. Аузын тыйды. а ) Сөйлетпедi, аузын аштырмады. ә ) Тамақты байқап, шақтап қана iштi. Аузын ұстады [ ұстап қалды ]. а ) Сөз айтуға үлгермедi, айта алмай қалды. ә ) Санын соғып қалды, бармағын тістедi, қатты өкіндi. Аузын үлкен ашты. #сөйлеу. Көп нәрсе қалады, дәметтi. Аузын үріп, аяғын сыпырған [ табанын қырған ]. а ) Қолда өскен (төл малы). ә ) Бағыпқаққан бала. Аузын шиедей [ шие жегендей ] қылды. Аузыбасын қан жалатты. Аузының дауасы жоқ. а ) Сөзінде тұрақ жоқ, парық, байлау жоқ. ә ) Сөзінде пәтуа жоқ, бос сөздi. Аузының дәмi кеттi. а ) Аузына еш нәрсе татымады, асқа тәбетi нашарлады. ә ) Орынсыз айтылған әңгіменің еш құны болмайды. Аузының дәмін алды. Сүйіп жейтін тағамын алып, тәбетін ашты. Аузының [ аузында ] дуасы бар. а ) Дуалы ауызды, айтқаны келетін адам. ә ) Сөзi өтімдi, біреуге тілін алғызатын (кісi). Аузының желi бар. Сөзге ептi, шешен, ділмәр. Аузының желімi күштi. #жергілікті сөз. Айтқан сөзi орынды, ақылға қонымды. Аузының салуы [ салымы ] бар. Бiр нәрсе орала кеткіш, нәсіптi, несібелi, жоқ жерден бұйырған. Аузының суы құрыды. а ) Жегісi келіп, аңсары ауды. ә ) Қызықты, берілдi, ынта қойды. б ) Ынтық болды, аңсады, құмартты. б ) Таңырқады, тамсанды, таңданды. Аузыңа [ ауызға ] алма. Айтпа, атама. Аузыңа берік бол [ мықты бол, сақ бол ]. Ешкімге айтпа, тіс жарма, аузыңа сақ бол. Аузыңа қара қан толғыр! [ аузыңнан қара қаның келгір ]. #қарғыс сөз. Үнің өшкір, қан жалап сөйлей алмай қалғыр деген мағынада. Аузың аққа тимегір! қарғыс. Мал бітпесін деген мағынада. Аузыңа май [ астыңа тай ]! #сөйлеу. тілек. Айтқаның келіп, өзің де несібелi бол деген мағынада. Аузыңды ауыртпа. Болмайтын iске бола босқа сөйлеп, әуре болма деген мағынада. Аузыңды тый. а ) Ішпе, жеме. ә ) Аузыңды бақ, сөйлеме. Аузың қайсы десе, мұрнын көрсетедi. а ) Қулықсұмдықты білмейтін, момын. ә ) Түк білмейтін, топас, надан. Аузың қарылғыр. қарғыс. Аузың күйгір, қан жалағыр деген мағынада. Аузыңнан қара қаның келгір. #қарғыс сөз. Аузың қан болғыр, қан жалағыр деген мағынада. Аузы ораза. діни. Шариғат бойынша, мұсылмандардың жылына бір ай бойы ауыз бекітуi, ораза ұстауы. Аузы пістi [ пісіп отыр ]. Бiр қате әрекетке барып, опық жедi, бетi қайтып, сағы сынды. Аузы [ иттен де ] салулы [ салымды ]. Олжаның, астағамның қисыны келгіш, оралғыш; нәсіпшіл. Аузы сараң. Көп сөйлемейтін, сыр шашпайтын. Аузы сөзден босамады [ босаған жоқ ]. Тынымсыз көп сөйледi. Аузы тәубеден кетпедi. діни. Жалынып, жалбарынып Құдайға сыйынды. Аузы темір [ зән, ақау ] татыды. Шөлден немесе сырқаттан таңдайы кеуіп, аузының дәмi өзгердi. Аузы тидi. Тамақтануға мүмкіндік туды, тойынды. Аузы тобарсыды. Тамағы құрғады, шөлдедi. Аузы толған боғауыз. Әдепсіз сөздi, балағатты жөн-жосықсыз айта беретін. Аузы тұшыды. а ) Дәмін алды. ә ) Сағынды, құмартты. б ) Көңілі толды, құмарын қандырды. Аузы түктi. Кәпір, мұсылман емес. Аузы тыным таппады [ аузына тыным жоқ ]. а ) Аузынан ас кетпедi, жей бердi. ә ) Көп сөйледi, мылжыңдай бердi. Аузы уәлi. Айтқаны келгіш, аузы дуалы. Аузы шешілген қанардай аңқылдады. Ағынан жарылды. Аузы шықты. Іріңдi жараның жарылып, өзегi шықты. Ауыз ашпады. Үндемедi, ешнәрсе айтпады, ләм-мим демедi, қарсы келмедi. Ауыз ашты. діни. Ораза кезінде кешкi уақытта, азан айтылғаннан кейін тамақ iштi (аузы ораза адам жөнінде). Ауыз аштырды. діни. Ораза ұстаған адамды құрметтеп, кешкi уақытта тамақтандырды, аузын ашты. Ауыз ашу. діни. Ораза ұстаған адамның күн батқаннан кейінгi тамақ iшуi. Ауыз әдебиетi. әдеб. Ел арасына ауызша тараған халық шығармашылығының айрықша саласы, ауызша шығарылып, ауызша тараған көркемәдеби туындылардың жиынтық атауы. Ауыз байлық. Құр сөз, бос уәде. Ауыз бақты. Бiреу не айтады екен деп соған қарайлады, бұйрығын күттi. Ауыз бекіттi. діни. Отыз күн оразада күндіз тамақ iшпедi, ораза ұстады. Ауызбен айды алады, қолымен қосаяқ соғады. Күпсіп мақтанады, тілімен бар жұмысты бітіріп тастайды, бірақ қолынан ештеме келмейді, шаруаға қыры жоқ, құр лепірме. Ауызбен айтып жеткізе алмады. Сөзi жетпедi, мақтауға сөз таба алмады. Ауызбен шаңдату. Елді дүрліктіру, дүрбелеңге салу. Ауыз бөлме. Үйге кіреберістегi бөлме; ауызүй. Ауыз біріктірдi. Бiрігіп ұйымдасты, ойпікірлерi бір жерден шықты. Ауызға аларлық. Айтарлықтай, iліп аларлық. Ауызға алды. а ) Сөз еттi, тілге тиек еттi. ә ) Мақтады, мадақтады. б ) Еске түсірдi, ойға алды. Ауызға алуға арзымады. #экспрессивті. Сөз қылуға тұрмады. Ауызға жиі алады. Көп айтады, есіне үнемі алып отырады. Ауызға келіп түстi. Еңбексіз тапқан дайын ас болды. Ауызға сөз түспедi. Не айтарын білмедi, бөгеліп қалды. Ауызға түсер. Шу дегенде ойға түсетін, бірден айтылатын. Ауызға түстi. Аты аталды, ойына келдi, есіне түстi. Ауызға ұрғандай [ ұрды ]. а ) Күштеп сөйлетпедi, үндетпедi. ә ) Берілмедi, мойынсұнбады. Ауызға үріп салғандай. Сүйкімдi, әдемi, көркем. Ауызға [ ел, жұрт аузына ] iліктi [ iліндi ]. Атағы шығып, әйгілi болды, беделi артты. Ауыздағы ас кеттi. Барынан айырылды, берекесi кеттi. Ауыздағы сөздi алды. Дұрыстап сөйлеуден қалды. Ауыздан алғысыз. Дәмдi, тәттi, тұшымды. Ауыздан ауызға көштi. Ел аузына тарады, көпшілікке жайылды. Ауыздан [ ауызға ] қақты. Ауыз аштырмады, сөйлетпедi. Ауыздан шыққан кәләм. Айтылған ой, айтылған сөз. Ауыздан шыққан сөздi екi қылмас. Айтқанда тұр ғыш, айтқанды орындағыш, тіл алғыш. Ауыздан шықпасын. Ешкімге айтылмасын, тіс жарып ештеме делінбесін. Ауыз дос. Нағыз дос емес, сөз жүзіндегi дос. Ауызды ашар-ашпастан. Сөз бастап үлгермей жатып. Ауыздың дәмін алды. а ) Талғажау еттi. ә ) Жоқ, аңсары ауған тағамның аз мөлшерін аузына салып, дәмімен қоректенгендей болды. Ауыз жаласты. Ымжымы бір, сырлас болды, бірін-бірi жақтады, әкей-үкей болды. Ауыз жаппады. Үздіксіз, дамылсыз, тоқтаусыз сөйледi. Ауыз жаритын. Түкке тұрғысыз, қанағаттанғысыз. Ауыз жарымады. а ) Мардымсыз, тым аз болды, жетіспедi. ә ) Жартымсыз, аз, өнімсіз, құнарсыз болды (тамақ туралы). Ауыз жарытпады. Қарық қылмады, көңілден шықпады, мандытпады. Ауыз жиғанша [ жиып алғанша ]. а ) Әңгіменi ендi доғара бергенде. ә ) Лезде, тез, жылдам, дәл сол мезетте, көздi ашыпжұмғанша. Ауыз жиғызбады. Көп күлдірдi, күлкіге көмдi. Ауыз жиды. Айтып біттi, сөзін доғарды. Ауыз жимады [ жиған жоқ ]. Көп сөйледі, ауыз жаппады. Ауыз жылытты. Ас ішті, тамақтанды. Ауыз кептi. Қатты шөлдеп, шөліркедi. Ауыз күлдіреуi. #медициналық. <грек. аphthаi> Адамның ернi мен мұрнының iшінен шығатын жара. Ауыз қалжың. Жеңілжелпi әзіл. Ауыз қобыз. #музыкалық. Ауызбен үріп ойнайтын қобыз, сазсырнай. Ауыз қора. Кiре беріс қора. Ауыз қуысы. а ) #анатомиялық. <лат. cаvumоrіs> Ас қорыту жүйесінің жұтқыншақпен жалғасатын тіс пен тіл орналасқан алдыңғы бөлігi. ә ) #лингвистикалық. Сөйлеу мүшелерінің орналасқан жерi, тіл дыбыстарының резонаторы. Ауыз құрылысы. #анатомиялық. Ауыздың бітімi, келбетi. Ауыз құтырық. Тiлi қышып тұрушылық. Ауыз ретте. Алдымен, әуелi. Ауыз салды. а ) Жедi, тістедi. ә ) Жармасты, тап бердi, соқтығып, киліктi. б ) Баса көктедi, иемдедi, меншіктедi. Ауыз салдырды. Ұстатты, тістеттi. Ауыз сөз. Ауызша түрде айтылған сөз. Ауыз тигізген жоқ. Дәнеңе бермеді, түк қалдырмады. Ауыз тидi [ ас ауыз тидi ]. а ) Аузына сәл-пәл ас салып, дәмін татып көрдi. ә ) #этнографиялық. Үйге келген адамның құр ауыз кетпеу үшін дәм тату рәсімi. Ауыз толтырып [ толтыра ] айтарлық [ толарлық ]. Көңіл толарлық, мақтануға тұрарлық. Ауыз толтырып сөйледi. Маңызсынып, бұлданып айтты, мардамсыды. Ауыз толым. Ауыз толарлықтай, бір ұрттам. Ауыз тұшитын [ тұшырлық, тұшырлықтай ]. Қанағаттанарлық, риза боларлық. Ауыз тұшыды. а ) Дәмдi болды, сүйсініп жедi. ә ) Риза болды, қанағаттанды, көңілi жай тапты. Ауыз уылу. #медициналық. <грек. stоmаtоs> Ауыздың кілегей қабығының қабынуы. Ауыз үйірдi. Дәмi, тәттілігi тіл үйірдi. Ауыз хабар. Сөзбен, ауызекi түрде жеткен мәлімет, ауызша таралған сөз. Ауыз шаюға келмедi. Тым мардымсыз, ауыз жарымайтын болды, ештеңеге жетпедi.
АУЫЗАШАР #зат есім. діни. 1. Ораза ұстаған адамның кешкi тамақ iшер мезгілi. 2. Ораза ұстау кезіндегi ауыз ашуға арналған тамақ, ас. Ауызашар жасады. діни. Ораза тұтқан адамға (адамдарға ) арнайы ауыз аштырып, сауап ас бердi.
АУЫЗАШАРЛЫҚ #сын есім. діни. Ауызашарға жарайтын, ауызашарға жететін.
АУЫЗБА-АУЫЗ #үстеу. Бетпе-бет, көзбе көз, бірме-бір.
АУЫЗБАҚҚЫШ #сын есім. Сөз аңдағыш, сөз төркінін еріннің емеурінінен танығыш, басқа біреу не айтады деп, өз ойын iркіп қалатын, сөз аңдағыш.
АУЫЗБАҚҚЫШТЫҚ #зат есім. Аңғарымды болу шылық, сөз аңдағыштық, сөз танығыштық.
АУЫЗБАСТЫРЫҚ #зат есім. Бiреудің аузын жауып, сыр шаштырмау үшін берілетін ақы.
АУЫЗБАСТЫРЫҚТАЙ #сын есім. Ауызбастырық сияқты, ауызбастырық тәріздi.
АУЫЗ-БАС : ауызбасы қан болды. Таяқ жедi, соққыға жығылды. Аузыбасын қан жалатты. Ұрыпсоқты, соққыға жықты, аузымұрнын қан жалатты.
АУЫЗБАУ #зат есім. #этнографиялық. Зат салған қап, дорба, сөмке, тағы басқаның аузын байлайтын жіп, бау.
АУЫЗБІРЛІК #зат есім. Татутәттілік, ынтымақтастық, ұйымшылдық.
АУЫЗБІРЛІКСІЗ #сын есім. Ауызбірлігi жоқ, ұйымшыл емес.
АУЫЗБІРЛІКТІ #сын есім. Ұйымшыл, ынтымақ ты.
АУЫЗБІРЛІКТІЛІК #зат есім. #сөйлеу. Ауызбірліктi болушылық, ұйымшылдық.
АУЫЗҒЫ #сын есім. Шыға беріс жер. Ауызғы бөлме. #сөйлеу. Үй iшіне кіре берістегi бөлме. Ауызғы үй. #сөйлеу. Ауызүй.
АУЫЗДА ауыздап жібердi. #жергілікті сөз. Ән салды, ән шырқады.
АУЫЗДАЙ 1#омоним #сын есім. Ауыз сияқты, ауыз тәріздi.
АУЫЗДАЙ 2#омоним #үстеу. сөйлеу. Ауызба-ауыз, көзбе-көз. Ауыздай айтты. Көзбе-көз әңгімелестi, тікелей, бетпе-бет тілдестi.
АУЫЗДАМА #зат есім. кәс. Суды ашатын қысқа арық.
АУЫЗДАН = #етістік. 1. Алғаш рет емшек ему. 2. #ауыспалы мағына. Қасқыр бөлтірігінің аңды ұстауға әдеттенуi. 3. #ауыспалы мағына. #саятшылық. Жүйрік иттермен қыран құстарды аң аулауға баулып үйрету, машықтандыру. 4. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсеге алғаш рет тәрбиелену, машықтану, дағдылану, әдеттену.
АУЫЗДАН-АУЫЗҒА #үстеу. Бiреуденбіреуге, ел арасына.
АУЫЗДАНДЫР = #етістік. 1. Жаңа туған төлдi алғаш рет енесіне салу, емшек алдыру. 2. #саятшылық. ауыспалы мағына. Қыран құсты машықтандыру, дағдыландыру. 3. #ауыспалы мағына. #жағымсыз. Жаман нәрсеге үйрету, бейімдеу.
АУЫЗДАНДЫРУ деген АУЫЗДАНДЫРУШЫ #зат есім. 1. Төлдету кезіндегi сақпашы. 2. #ауыспалы мағына. Азық берушi, қоректендірушi.
АУЫЗДАНУ деген АУЫЗДЫ #сын есім. 1. Аузы бар, аузы үлкен. 2. #ауыспалы мағына. Сөз тапқыш, сөзуар, тілдi, шешен, айтқыш (адам). Ауыздыға сөз, аяқтыға жол бермедi. а ) жағымды. Дiлмәр, шешен, сөзге жүйрік, пысық адам туралы. ә ) #жағымсыз. Ешкімнің айтқанына көнбейтін, көкбет, долы адам туралы.
АУЫЗДЫҚ 1#омоним #зат есім. 1. #этнографиялық. Жүгеннің ат аузына салынатын екi сулық аралығына бекітілген темір бөлігi. 2. #ауыспалы мағына. Ақылшы, жөнжосықты танытушы. Ауыздығын [ қарш-қарш ] шайнады [ тістедi ]. #поэтикалық. Ауыздығымен алысты, тықыршыды, аласұрды, жұлқынды. Ауыздықпен алысты [ арпалысты ]. а ) Жараулы ат аласұрып жұлқынды, бас бермедi, бой бермедi. ә ) Сөзге қонақ бермедi, өз айтқаны болмаса, өзгенi тыңдамады, көнбедi. Ауыздықпен жер сүздi. Ауыздығымен сүзе тартты, бой бермедi. Ауыздықпен суғарды. Асығыс болғандықтан, атына ауыздығын алмай су ішкізді. Ауыздықпен су iштi. Қиын, ауыр күндердi басынан өткіздi. Ауыздық салды. Тiзгіндедi, тежедi, бағындырды; дегеніне көндірдi.
АУЫЗДЫҚ 2#омоним #зат есім. <лат. perleсh> 1. в #етістік. Малдың ерін айналасы мен езу төңірегінде пайда болған бірнеше түйіндер жарылып, бірбіріне қосылып, жаппай жараға айналатын ауру. 2. #медициналық. Адамның езуіне түскен жара, ұшық.
АУЫЗДЫҚСЫЗ #сын есім. 1. Ауыздық салынбаған, ауыздығы жоқ. 2. #ауыспалы мағына. Жүгенсіз, бейбас, тыйымсыз, бетімен кеткен.
АУЫЗДЫҚТА = #етістік. 1. Аттың ауыздығын салу, жүгендеу. 2. #ауыспалы мағына. Тiзгіндеу, тыю, тежеу, тәртіпке бағындыру, еркіне көндіру.
АУЫЗДЫҚТАЙ #сын есім. Ауыздық сияқты, ауыздық тәріздi.
АУЫЗДЫҚТАЛ = #етістік. Тәртіпке бағындырылу, еркіне көндірілу.
АУЫЗДЫҚТАЛУ деген АУЫЗДЫҚТАТ = #етістік. Тiзгіндетіп, тәртіпке бағындыру, тежеу, тыю.
АУЫЗДЫҚТАТУ деген АУЫЗДЫҚТАУ деген АУЫЗДЫҚТАУЛЫ #сын есім. 1. Аттың ауыздығы салынған. 2. #ауыспалы мағына. Бағындырылған, еркіне көндірілген.
АУЫЗДЫҚТАУШЫ #зат есім. Тiзгіндеушi, тыйым салушы, тәртіпке бағындырушы.
АУЫЗДЫҚТЫ #сын есім. Ауыздығы бар, ауыздық салынған.
АУЫЗДЫЛЫҚ #зат есім. Шешендік, ділмәрлық, сөзуарлық.
АУЫЗЕКІ #үстеу. Ауызша, ауызба-ауыз. Ауызекi сөйлестi. Жүзбе-жүз, бетпе-бет әңгімелестi, тілдестi, ауызба-ауыз әңгімелестi. Ауызекi сөйлеу стилi. #лингвистикалық. Сөйлеу стилi. Ауызекі нұсқа. Ауызша сөйлеу үлгісі, түрі. Ауызекi тіл [ сөз ]. #лингвистикалық. Тiлдік қарымқатынастың ауызша түрде жүзеге асатын түрi.
АУЫЗЖАППАС #сын есім.#жағымсыз. Сөзшең, сөзуар, әрнәрсенi айтып, көп сөйлейтін.
АУЫЗЖОЛДЫ #сын есім. лингвистикалық. Ауыз қуысы арқылы жасалатын. Ауызжолды үндi. #лингвистикалық. Дыбысталғанда фонациялық ауа ауыздан шығатын үндi дауыссыз дыбыс.
АУЫЗ-КӨМЕЙ : ауыз-көмей қуысы. #анатомиялық. Ас қорыту жүйесінің жұтқыншақпен жалғасатын бөлігi.
АУЫЗҚОБЫЗ #зат есім. #этнографиялық. музыкалық. Шаңқобыз (ауызбен тартылатын қобыз).
АУЫЗМА-АУЫЗ #үстеу. сөйлеу. Ауызба ауыз.
АУЫЗ-МҰРЫН #зат есім. Бет-аузы, бет әлпеті. Аузы-мұрны қисаймай. Ұялмай, беті шімірікпей, бет-аузы бүлк етпей. Аузымұрнынан ақ көбік ақты. Қатты қиналды, күйзелді, титықтады. Аузымұрнынан шықты. а ) Лық толды, кемерінен шығып шүпілдеді. ә ) Айыкүні жетті, босанатын уақыты болды. Аузымұрнын қан жалатты. Аузыбасын қан етті, соққыға жықты.
АУЫЗОМЫРТҚА #зат есім. #зоологиялық. <лат. аtlаs> Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда мойынның бас сүйекпен жалғасатын ең шеткi біріншi омыртқасы.
АУЫЗСЕНЕК #зат есім. #сөйлеу. Кiре беріс бөлме.
АУЫЗСУ #зат есім. Адам iшуге, ас пісіруге жарайтын тұщы су.
АУЫЗСУЛЫҚ #зат есім. Ауызсу боларлық, соған жарарлық.
АУЫЗСУСЫЗ #сын есім. Ауызсуы жоқ, ауызсуы болмай.
АУЫЗСЫРНАЙ #зат есім. #этнографиялық. музыкалық. Қазақтың үрмелi-уілдектi музыкалық аспабы.
АУЫЗСЫРНАЙДАЙ #сын есім. Ауызсырнай сияқты, ауызсырнай тәріздi.
АУЫЗТАМЫР #зат есім. #этнографиялық. Әлi бірбірінен қалауын алып, тамырластығын бекітпеген адам дар.
АУЫЗТАМЫРЛЫҚ #зат есім. #этнографиялық. Ауызтамыр болғандық.
АУЫЗТАТЫР #сын есім. Айта қаларлық, мардымды.
АУЫЗТАТЫРЛЫҚ #сын есім. Мардымды, жарытымды, ауызтұшырлық.
АУЫЗТҰШЫ #сын есім. сөйлеу. Ауызтұшырлық.
АУЫЗТҰШЫР = #етістік. Қанағаттану, риза болу, көңілi толу.
АУЫЗТҰШЫРЛЫҚ #сын есім. Көңіл толарлық, қанағаттанарлық, риза боларлық.
АУЫЗТІЛ #зат есім. #сөйлеу. Ауызекi тіл.
АУЫЗҮЙ #зат есім. Үйдің кіре беріс бөлмесi.
АУЫЗША #үстеу. Ауызекi, ауызба-ауыз айтылған сөз түрінде, жазбаша емес. Ауызша әдеби тіл. #лингвистикалық. Мәдениетті, білімді адамдардың әдеби тіл нормаларын сақтай отырып, өзара сұхбаттасу үстінде, баяндама жасауда, дәріс оқуда, радиотелехабар кезінде қолданатын ауызша сөйлеу тілі. Ауызша есеп. а ) Заттың санын, мөлшерін, көлемін анықтау мақсатымен құрылған халық шығармашылығының бір үлгісi. ә ) Ресми қатынаста жоспар бойынша белгіленген iсшаралардың орындалуын ауызша мәлімдеу. Ауызша сөз. #лингвистикалық. Айту арқылы жеткізілген шыққан тіл, жазба сөзге қарама-қарсы тіл формасы.
АУЫҚ 1#омоним #зат есім. Мәрте, рет.
АУЫҚ 2#омоним #сын есім. Бiр жағына басыңқы; ауыңқы, тең емес.
АУЫҚ = #етістік. #сөйлеу. Ауысу, өзгеру.
АУЫЛ #зат есім. 1. #тарихи. #этнографиялық. Бiр жерге қоныстанған онон бес шаңырақтан тұратын, өзара туыстас киіз үйлi қауым. 2. Тұрғындарының негізгi бөлігi ауылшаруашылығының белгілi бір саласымен айналысатын шағын елдi мекен. 3. қоғ. әлеум. Шығыс халықтарында, әсіресе ертеде көшпелi, жартылай көшпелi өмір сүрген қазақ, қырғыз, түрікмен, башқұрт, татар, Солтүстік Кавказ т.б. елдердегi қоғамның белгілi бір әлеуметтік құрамы. 4. #ауыспалы мағына. Белгілi бір ауылда тұратын халық, ел-жұрт, белгілi бір жерде тұратын адамдар. Аулы алыс [ қашық ]. а ) Алыс, қол жетпес. ә ) Қатысы жоқ, жанаспайтын, беймәлім. Аулы аралас, қойы қоралас. Аралас-құралас, көршілес, iргелес қоныстанып, етене жақын болып кеткен. Аулыңнан үрген иттің үнi шықпағыр. #қарғыс сөз. а)Үрерге итің, сығарға битің болмасын, құр алақан қал. ә ) Қаңырап бос қал, жалғыз қал. Ауыл айбанасы. #этнографиялық. Күйеудің ұрын барғанда, қалыңдықтың атаанасына апаратын сыйы. Ауыл айбаты. #этнографиялық. Күйеудің қалыңдығының ауылына келгенде беретін кәдесi. Ауыл ақсақалы. #этнографиялық. а ) Ауылдың үлкенi, ақылшысы, сыйлы қариясы. ә ) #тарихи. Дәстүрлi қазақ қоғамында ауыл болып отырған елдi басқару iсіне араласатын ықпалды, жасы үлкен ер азамат. Ауыл әкімi. қоғ. #саяси. Ауылдық мемлекеттік атқару органдарының басшысы. Ауыл баққан. Ауыл төңірегінен шықпайтын. Ауыл болды. Бiрлестi, ынтымақтасты. Ауылды басына көтердi. Бүкіл ауыл еститіндей у-шу, азан-қазан еттi. Ауылдың алты ауызы. #этнографиялық. Қонақ алдында ауыл адамының әуелi ән бастап беру кәдесi. Ауылдың әулекісi. Ауылдың әуей-iсi, тентегi. Ауылдың түтінi. Ауылдағы әрбір үй, отбасы. Ауыл жақтық істеді. Жерлестік жасады, жақынына бүйірі бұрды. Ауыл иесi. Белгілi бір ауылдың тұрғыны. Ауыл итінің құйрығы қайқы. Әркім өз жерінде батыл, мықты, еркін деген мағынада. Ауыл кәдесi. #этнографиялық. Ат арылтып келген қонаққа көрсетілетін сыйсияпаттың түрi. Ауыл кеңес [ совет ]. #тарихи. советизм. Ауылдың әкімшілік басқарушы органы. Ауыл кешi. Ауылдың жайма шуақ, жанға жайлы, мал қораланып, күндізгі ыстық қайтқан, ел бау-бақша, үй шаруаларына жүгіре кіріскен кешкі уақыт. Ауыл көрімдік. #этнографиялық. Қалыңдықты көргенi үшін күйеудің қыз жеңгесіне беретін сыйы. Ауыл қонды. #көнерген сөз. #этнографиялық. Ауыл жаңа қонысына көшіп келдi. Ауыл салық. #көнерген сөз. Бiр ауылға салынған ортақ салық. Ауыл #советизм. #тарихи.#советизм. #сөйлеу. Ауылдық кеңес. Ауыл ұя. #тарихи. советизм. Кеңестік кезеңдегi ауылдық партия ұйымы. Ауылынан қырық қадам [ ұзап ] шықты. Онша алыс емес, біраз жер жүрді, азғана ұзады.
АУЫЛАҒАСЫ #зат есім. #этнографиялық. Ауыл iшіндегi дауларды шешіп, төрелік айтатын елдің бас көтерер беделдi адамы, ақсақалы.
АУЫЛ-АЙМАҚ #зат есім. Бүкіл ауыл жарандары, бір өңірдегi ел-жұрт.
АУЫЛ-АЙМАҚТЫҚ #сын есім. Ауылаймаққа қатысты, соған тән.
АУЫЛАРАЛЫҚ #сын есім. Ауыл мен ауыл арасындағы.
АУЫЛ-АУДАН #зат есім. Ауыл да, аудан да.
АУЫЛБАСЫ #зат есім. Ауылды басқаратын адам, ықпалды азамат.
АУЫЛДАЙ #сын есім. Ауыл тәріздi, ауыл сияқты.
АУЫЛДАС #сын есім. Бiр ауылда тұратын, жерлес. Ауылдастың аузы сасық. Жақын жүрген адамның қадірi жоқ.
АУЫЛДАСТАЙ #сын есім. Ауылдас сияқты, ауылдас тәріздi.
АУЫЛДАСТЫҚ #зат есім. Бiр ауылда тұрушылық, ауылдас болушылық.
АУЫЛДЫ #сын есім. Аулы бар. Ауылды жер. Ауыл халқы, ауыл тұрғындары.
АУЫЛДЫҚ #сын есім. Ауылды жердегi, ауылға тиістi, ауылға тән. Ауылдық кеңес [ совет ]. #тарихи. советизм. Кеңестік кезеңдегi ауылдағы еңбекшілер депутаттарының жергіліктi үкімет орны. Ауылдық кеңес [ совет ] ағасы. #тарихи. советизм. Ауылдағы еңбекшілер депутаттарының жергіліктi үкімет орнының басшысы. Ауылдық кеңес хатшысы. #тарихи. советизм. Кеңес өкіметi тұсындағыауылды басқарушы ұйымның жетекшісi, кеңес хатшысы. Ауылдық комитет. Ауылды жердегi әкімшілік басқару ұйымы. Ауылдық қосшы ағасы. #тарихи. советизм. Ауылды жерлердегi бірлесіп, жер өңдейтін шаруалар ұйымының басшысы. Ауылдық мектеп. #тарихи. а ) 1917 жылға дейін көшіпқонуға лайықталып құрылған бастауыш оқу орындары. ә ) Ауылды жердегi мектеп. Ауылдық старшина. #тарихи. Қазан төңкерісінен бұрын рулық топтарды басқару үшін сайланып қойылған адам.
АУЫЛДЫҚ-СЕЛОЛЫҚ #сын есім. #тарихи.#советизм. Ауыл мен селоға тән; ауылды және селолы жердегi.
АУЫЛЖАҚТЫҚ ауылжақтық iстедi. Өз жерлесіне болысты, өз елінің кісісін мақтады.
АУЫЛ-ҚАЛА #зат есім. Ауыл мен қала.
АУЫЛ-ҚЫСТАҚ #зат есім. Ауыл мен қыстақ.
АУЫЛНАЙ #зат есім. #тарихи. ХХ ғ. басында қазақ ауылдарында басқару мәселелерін шешумен және жер бөлінісімен айналысқан жергіліктi билік иесi, Қазақстандағы патшалық Ресей билi-гінің ең төменгi қызметіндегi адам. Ауылнай басы. #көнерген сөз. Бiр ауыл елдің басшысы.
АУЫЛНАЙЛЫҚ #зат есім. Ауылнайға қатысты, ауылнайға тән.
АУЫЛ-ОТАН #зат есім. Туыпөскен ауыл, жер.
АУЫЛ-СЕЛО #зат есім. #советизм. Ауыл және село.
АУЫЛ-СЕЛОЛЫҚ #сын есім. Ауылдық және селолық.
АУЫЛ-ҮЙ #зат есім. Ауылдағы көршi-қолаң, жа қынжуық. Ауыл-үй қонды. а ) Жақындасты, араласты, көршілес, iргелес, қоныстас болды. ә ) Төтелеп келдi, тым жақын келдi. Ауыл-үй отырды. Қатар, бірге, аралас, көршілес болды.
АУЫЛША #үстеу. Ауыл тәріздi, ауыл адамдарына ұқсап.
АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ #зат есім. Негізгi саласы егіншілік пен малшаруашылығы болып табылатын материалдық өндірістің маңызды түрi. Ауылшаруашылығын [ жаппай ] коллективтен діру [ ұжымдастыру ]. #тарихи. советизм. КСРО-да ұсақ, жеке қожалықтарды ұйымдастыру, біріктіру ар қылы ауылшаруашылығын мемлекет мүддесіне толық бағындырып қайта құру. Ауылшаруашылық академиясы. Ауыл шаруашылығына байланысты ең жоғары оқу орны. Ауылшаруашылық артелi. #тарихи. Шаруашылықты бірлесіп жүргізу үшін ұйым дасқан шаруалар тобы. Ауылшаруашылық ғылымдары. Ауылшаруашылығын зерттейтін ғылым салалары. Ауылшаруашылық дақылдары. егіншар. Егістіктерде көп өсірілетін азықтүліктік, жемдік, техникалық мәдени өсімдіктер. Ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерi. егіншар. Қолдан өсірілетін өсімдіктердi зақымдайтын не мүлдем құртып жіберетін жәндіктер мен жануарлар. Ауыл шаруашылық институты. Ауылшаруашылық мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Ауылшаруашылық кәсіпорны. #экономикалық. Меншігінде немесе шаруашылықтың қарамағында жер, сондай-ақ басқа да мүлік бар және өсімдік шаруашылық, малшаруашылық өнімін өндіруші, ауылшаруашылығы өндірісіне қызмет көрсетуші заңи тұлға. Ауылшаруашылық кешенi. #техникалық. Шаруашылықты дамыту үшін қажеттi техника, құрал-сайман, заттық жабдық пен технологиялардың жиынтығы. Ауылшаруашылық кооперативі. Ауылшаруашылық тауарларын өндірушілердің ма те риалдық және басқа қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында олардың мүліктік үлес пұлдық жарналарын біріктіру жолыменбірлескен өндірістік немесе өзге шаруашылық қызметті жүзеге асыру үшін ерікті мүшелік негізде құрылған ұйым. Ауылшаруашылық көрмесi. Көпшілікке көрсету үшін белгілi бір жерге орналастырылған ауылшаруашылық өнімдерінің жиынтығы. Ауыл шаруашылық қалдықтары. Ауылшаруашылығы өнімдерін өндіру және өңдеу кезінде пайда болған қалдықтар. Ауылшаруашылық құрал-сайман. #техникалық. Егіншілік пен малшаруашылығы өндірісi үшін қажеттi құралдар мен саймандар. Ауылшаруашылық мәшинелерi. #техникалық. Ауылшаруашылығы жұмыстарына қажеттi мәшинелер. Ауылшаруашылық өндірісi. Белгілi өндіріс жағдайында табиғат байлықтарын пайдаланып, ауылшарушылық өнімдерін өндіру. Ауылшаруашы лық өнімдерi. #экономикалық. Жалпы қоғамдық өнімдердің ауылшаруашылығында жасалатын өнімдерi. Ауыл шаруашылық техникасы. #техникалық. Ауылшаруашылығында қолданатын қондырғылар, мәшинелер мен құралдар дың жиынтық атауы. Ауылшаруашылық техникумы. Ауылшаруашылық мамандарын даярлай тын арнаулы орта дәреже лi оқу орны. Ауылшаруашылық училище. Ауылшаруашылық маман дарын даярлайтын төменгi және орта дәрежелi арнаулы оқу орны. Ауылшаруашылық экологиясы. <грек. аgrоs – дала, оіkоs – үй, тұрақ, lоgоs – iлім> ғылым. Қолданбалы экологияның бір бөлімi, агроэкология. Ауылшаруашылық экономикасы. #экономикалық. Экономика ғылымдарының ауылшаруашылығындағы өндірістік қарымқатынастарды зерттейтін саласы.
АУЫЛШЫЛ #сын есім. Ауылдық жердi ұнататын, ауылға бара бергіш.
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий