Толковый словарь казахского языка: Атал>
АБЫРОЙ-АТАҚ басты. Ұятқа қалдырды, масқара еттi. Абыройын жапты. Беделін сақтап қалды, ұят, намысын, қорғап қалды. Абыройын жасырды. Бір жақсылық істеді, ұятқа қалдырмады. Абыройын жоғалтты. Абыройдан айырылды, ұятқа қалды. Абыройын кетірдi. Бедел, атағын төмендетті. Абыройын көтердi. Беделін, атақдаңқын асырды. Абыройын сатты. а) Беделін түсірді, абыройын ысырып қойды. ә) Ұяттан безді, арсыздыққа барды. Абыройы [ айрандай ] төгілді. Әбден масқара болды, арұяттан айырылды. Абыройы түстi. Беделi түстi, масқара болды, қадірқасиеттен жұрдай болды.
АБЫРОЙ-АТАҚ #зат есім. Ел алдындағы бедел, жақсыат, даңқ.
АТА #зат есім. 1. Туған әке, өз әкесi. 2. Үлкен әке, әкенің әкесi. 3. Адамдардың туыстық, жақын ру iшіндегi қандастық жігi, тобы. 4. Тегi, нәсілi, шыққан жерi, тұқымы. 5. Ерлi-зайыптылардың қайын әкесi. 6. Қария, қарт, ақсақал. 7. Үйірге салатын тұқымдық мал, аталық. 8. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің негізi, басы, түп төркінi. Ата баласы [ ұлы ]. а) Өз тегінің, руының жалғасы. ә) Жол жағынан үлкен, қадірлi әкеден тараған. Ата ғұрпы. Ежелден келе жатқан әдет, салт, дағды. Атадан асып туған. Елден ерекше, дара. Атадан жалғыз. Жеке, дара, жалқы. Атадан жасық туды. Тегіне тартпады. Атадан қалған. Қадірлi, қасиеттi, көненің көзi. Ата дәстүрi. #этнографиялық. Атабабадан мирас болып келе жатқан салт, ежелгi дәстүр. Ата дәстүрін аяққа басты. Дәстүрдi, салтты сақтамады, аяқасты еттi. Ата дәулет. Ежелден келе жатқан береке, байлық. Ата дұшпан [ жау ]. Ежелгi жау, нағыз дұшпан. Ата жаудай. Ежелгі дұшпандай. Ата жолдас. #бейнелі сөзқолданыс. Ежелден қанына сіңген iс. Ата жолы. Ежелден келе жатқан салт-дәстүр, ескіден қалған жөн-жоба. Ата жолын бұзды. Дәстүрдi сақтамады, ата-баба жолынан тайды, шықты. Ата жолын қуды [ жалғады ]. а) Бабалардың, әкелердің салып кеткен жолымен, айтып кеткен өсиетімен жүрді. ә) Дәстүрдi сақтады, ата кәсібін жалғастырды. Ата жұрт. Халықтың ежелгi мекенi, атамекен. Ата заты. #сөйлеу. Ата тегi. Ата кәсіп. Атадан келе жатқан үйреншіктi, кәсіп бұрыннан белгілi iс, шаруашылық, тіршілік. Ата кек. Ежелгi кек, ертеден келе жатқан өшпенділік. Ата қаз. Қаздың еркегi. Ата қыран. Алғыр құстың еркегi, аталығы. Атам заманғы. Ертедегi, бұрынғы кездегi, әлдеқашанғы, баяғыдағы, ежелгi, #көнерген сөз. Атам заманнан [ заманнан берi ]. Баяғыдан, ежелден, бұрыннан, ерте дәуірден. Ата мирас. Ұрпақтанұрпаққа қалдырылған мұра, ескерткіш. Ата мирасындай. Ұрпақтанұрпаққа қалған мұрадай. Атамнан ары [ аулақ, әрмен ]. а) Одан әрi, мейлi. ә) Аулақ жүр, әрi кет, жоғал, көзіме көрінбе. Атаның атын жоймады. Атабабаның даңқын сақтады, атаның атына лайық болды. Атаңа лағынет [ нәлет, нағылет ]! қ а рғ. Жеккөрген адамының атабабасына дейін жамандық тілеу, атабабасын қарғау. Атаңа некес. #сөйлеу. Атаңа нәлет. Атаң [ атам ] қазақ. Арғы тек, ата-баба. Атаңның басы. #қарапайым сөз. а) Келіспеу, қарсы шығу, зеку мәніндегi сөз. ә) Ашуланғанда, қатты күйініп кеткенде, қарсы пікір білдіргенде айтылатын дөрекi сөз. б) Бос, бекер. в) Жоқ, қайдағы. Атаңның көрi. Қарғыс атқыр, оңбағыр. Атаңның қонақ ұлы. Жолдан пайда болған бала. Атаңның құны бар ма? Не ақың кеттi? Ала алмай жүрген өшің бар ма? Ата пір. Ежелден сыйынатын, табынатын пір. Ата сақал. Төменгі ерінінің астындағы ойысқа шыққан бір шөкім түк. Ата сақалы аузына бітті [ шықты, түсті ]. Жасы ұлғайды, мосқал тартты. Ата сақалы аузына түскен [ біткен ]. Егде тартқан, жасы ұлғайған. Ата салты. Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, атабабадан қалған дәстүр. Ата су. #жергілікті сөз. Атамекен. Атасы басқа. Бiрге тумаған, руы бөлек. Атасын білмес алыс. Жат, танымайтын бөтен. Атасының басындай сақтады. #сөйлеу. Күтіп, мәпелеп ұзақ сақтады. Атасының құнын сұрады. Тым қымбат сұрады, асыра, артық сұрады. Атасының малындай сақтады. Әлдеқандай қылып дәріптеді, түкке тұрғысыз нәрсені бағалады. Ата тегi. Шыққан тегi, тұқымтұқияны, зәузат. Ата түркі тілі. #лингвистикалық. Барлық түркі тілдерінің түпкі ата тілі; ежелгі түркі тайпаларының тілі, соның негізінде бірқатар өзгеріске ұшырап, кейін пайда болған жеке түркі тілдері.
АТА = #етістік. 1. Адамның я бір нәрсенің атын айту. 2. #этнографиялық. Бiр нәрсенi біреуге сыйлайтындығын мәлімдеу. Атаған жерінен шықты. Дегенi болды, айтқанын орындады. Атай көрме. Жоқ, олай деме. Атамай кету. Ескермеу, атаусыз қалдыру, ауызға алмау. Атап айтқанда [ айтсақ ]. а) Анықтап, дәлірек айтқанда. ә) Жекелей алғанда, саралағанда. Атап көрсетті. Дәлдеп, саралап айтты. Атап өту. к і т. Тоқталып кету, атапатап көрсету, ерекше назар аударту. Атап өтілді. Ерекшеленіп көрсетілді, ерекше назар аударылды.
АТА-АНА #зат есім. Әке-шеше. Атааналар комитетi. #педагогикалық. Мектеппен үздіксіз байланыс жасау үшін сайланатын ата-ана лар ұйымы. Ата-ана тұзын ақтады. Ата ананың тәрбиелеген еңбегін ақтады.
АТА-АНАДАЙ #сын есім. Ата-ана сияқты, ата-ана тәріздi.
АТА-АНАЛЫҚ #сын есім. Әкешешелік, ата анаға тән туыстық. Ата-аналық #құқықтық.#заң. Атаананың өз балаларын тәрбиелеу құқы.
АТА-АНАСЫЗ #сын есім. Атаанасы жоқ.
АТА-БАБА #зат есім. Ататек, тұқым-тұқиян. Ата-баба зәузаты. Үрім-бұтақ, аталас, тектес адамдар. Ата-баба мекенi. Ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе жатқан қоныс, байырғы тұ рақ, туған жер. Атабабаның аруағын қуып, арын арлады. Өткен ұрпақтың намысын жыртты, есесін iздедi. Атабабаңның көрi жанғыр! #қарғыс сөз. Атабабаңның орны күл болсын.
АТАБАС #зат есім. жергілікті сөз. Егіннің алғашқы піскен бастары.
АТАБАСТА = #етістік. #жергілікті сөз. Егіннің араарасынан піскен жерлерін орып алу.
АТАБЕК #зат есім. #көнерген сөз. 1. Орта ғасырларда iрi лауазым иелерінің балаларын тәрбиелеуге бекітілген адам. 2. Орта ғасырлардағы ел билеушi және әскер басқарушысы лауазымның бірi.
АТА-БҰТА #зат есім. #сөйлеу. Ататек.
АТАВИЗМ [ #латын тілі. аtаvi ] #зат есім. биологиялық. Ағзаның арғы тегінде болған кейбір белгілердің қайталану құбылысы.
АТАҒАТ #зат есім. #көнерген сөз. Сый, құрмет.
АТАҒАШ 1#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Ат байлайтын мама ағаш.
АТАҒАШ 2#омоним #зат есім. Балалар ойынының аты, әткеншек.
АТАДАЙ #сын есім. Ата сияқты, ата тәріздi.
АТА-ЕНЕ #зат есім. Қайын ата мен қайын ене.
АТАЖАН #зат есім. #экспрессивті. Өз атасынан немесе сол тұстас жақсы көретін қарт адамнан бір нәрсенi өтініп сұрағанда құрметтеу нышанымен айтылатын қаратпа атауыш.
АТАЗАТ #зат есім. Шыққан тегi.
АТАЙ 1#омоним #зат есім. #экспрессивті. Атасымен тұстас қарт адамға құрмет білдіре айтылатын атауыш.
АТАЙ 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Атой.
АТАЙМАН 1#омоним #зат есім. #көнерген сөз. Мықты, күштi.
АТАЙМАН 2#омоним #үстеу. жергілікті сөз. Өте, тым, тіптi.
АТАЙЫ #сын есім. жергілікті сөз. Атақты, әйгілi, белгілi.
АТАКА [ #француз тілі. аttаque ] #зат есім. #сөйлеу. Шабуыл.
АТАКЕШ #зат есім. #көнерген сөз. Басшы, ру басы.
АТАКСИЯ [ #грек тілі. аtаxіa ] #зат есім. #медициналық. Дене мүшелерінің күрделi қозғалысын меңгеретін (басқаратын) жүйке саласының бұзылғандығынан болатын ауру.
АТАКҮЛДІК #зат есім. жергілікті сөз. Үрімбұтақ.
АТАҚ 1#омоним #зат есім. 1. Даңқ, абырой. 2. Мамандық, кәсіп. 3. Белгілi бір еңбек саласындағы таланты мен үздік еңбегi үшін берілетін құрметтi ат, дәреже, лауазым. 4. Әскери және ғылыми қызметкерлердің қызмет жағдайы мен маман дық дәрежесін белгілейтін ресми атау. 5. Жаманат, абыройсыздық. Атағы артсын [ ассын ]. тілек. Аты жайылсын, аты әйгілi, көпке танымал болсын. Атағы [ ата ] біліндi. Танылды, танымал болды, атағы жайылды. Атағы дүниеге кетті. Аты елемге тарады. Атағы жайылды [ дүбірледi, жер жарды, шықты ]. Даңқы шықты, аты әйгілi болды. Атағына қанды. Ертеден таныс болды, есімін жиi естідi, сырттан сұрап біліп, жұртқа тараған даңқына көзін жеткізді. Атағын жайды [ шығарды ]. Даңқын шығарды, атын әйгіледi. Атақ алды. а) Абыройға, беделге ие болды. ә) Қызмет дәрежесін және кәсіби біліктілігін таны татын ресми атақ дәрежесіне ие болды. б) Қан дай да бір қызметi үшін құрметтi атаққа, наградаға ие болды. в) Ғылыми дәрежесін алды. Атақ бердi. Айрықша сіңірген еңбегіне қарай дәрежесін, даңқын көтердi, жоғарылатты, атаққа ие еттi. Атаққа ие болды. а) Сыйқұрметке қол жеткізді. ә) Дәреже алды. Атақ қалдырды. Артында аты, даңқы қалды. Атаққа таңды. Өсекке iлдi, жаманат жапсырды. Атаққа шыққан. Аты әйгілi, даңқы жайылған. Атаққа шықты. Әйгілі болды, атағы жайылды. Атаққа iліктi. а) Аты әйгілi болды, аты жайылды. ә) Жаманаты шықты, өсекке iліндi. Атақ тақты [ тағылды ]. а) Атқа ие болды, атақ алды. ә) Жаманаты шықты, сөзге қалды. Атақтың салқын сәулесі. #бейнелі сөзқолданыс. Атақ құмарлықтан, мансапқорлықтан туындайтын теріс мінез.
АТАҚ 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Ат-жөн.
АТАҚ-АБЫРОЙ #зат есім. Атақ-даңқ, бет-бедел.
АТАҚ-ДАБЫС #зат есім. #сөйлеу. Атақ-даңқ.
АТАҚ-ДАҢҚ #зат есім. Атақ, абырой, даңқдабыс.
АТАҚ-ДӘРЕЖЕ #зат есім. Мәртебе, лауазым, атақ.
АТАҚ-ЖӨН #зат есім. жергілікті сөз. Атыжөн.
АТАҚҚҰМАР #сын есім. Атаққа әуес, мансап құмар.
АТАҚҚҰМАРЛЫҚ #зат есім. Мансапқа, даңққа қызығушылық, атаққа әуестік.
АТАҚ-ЛАУАЗЫМ #зат есім. Билік, әкімшілік, әскер, дін, ғылым-білім т.б. қоғамдықәлеуметтік құрылымдар саласында iстейтін адамдарға қызметіне, дәрежесіне, атқарылатын міндетіне қарай берілетін әр алуан ресми атақтар мен лауазымдар жиынтығы.
АТАҚОНЫС #зат есім. Ежелгi мекен, байырғы тұрақ.
АТАҚСЫЗ #сын есім. Атағы, даңқы шықпаған; белгісіз.
АТАҚТА = #етістік. #сөйлеу. 1. Әйгілеу, жария ету, атағын шығару. 2. #жергілікті сөз. Атау.
АТАҚТАЛ = #етістік. #сөйлеу. Аталу.
АТАҚТАУ деген АТАҚТЫ #сын есім. Көпке танымал, даңқы жайыл ған; әйгілi, белгілi. Атақты бай. Аса дәулеттi, сонысымен жұртқа танымал бай.
АТАҚТЫЛЫҚ #зат есім. Даңқтылық, әйгілілік, белгілілік, танымалдылық.
АТАҚҰЛДЫҚ #зат есім. Ата-баба рухына табынушылық.
АТАҚ-ШАТАҚ #зат есім. жергілікті сөз. Шиеленіскен дау, жанжал.
АТАҚ-ШЕН #зат есім. Жоғары лауазым, қоғамдағы әлеуметтік топты басқарушы билік.
АТАҚШЫЛ #сын есім. Даңққұмар, атағын шығаруға әуес.
АТАЛ = #етістік. Айтылу, атқа ие болу, ат берілу.
АТАЛА #зат есім. 1. Суға ұн немесе талқан салып жасалған сұйық көже. 2. Майға қуырған ұн, сүр сорпаға ашты айран қосқан ас. 3. #ауыспалы мағына. Шым-шытырық, астан-кестен.
АТАЛА 1#омоним = #етістік. Атаата деу.
АТАЛА 2#омоним = #етістік. #көнерген сөз. Бет алды, қалай болса солай сөйлеу, сандырақтау.
АТАЛАДАЙ #сын есім. Атала сияқты, атала тәріздi.
АТАЛАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Тайраңдау, далбалақтау, оқалақтау.
АТАЛАС #сын есім. Туыстас, рулас, ағайын.
АТАЛАСТЫҚ #зат есім. Туыстастық, руластық, ағайындастық.
АТАЛАУ деген АТАЛҒЫ #зат есім. Ағаш шеберінің құралы, ағаш сүргілейтін, аршитын пышақ. Аталғы шот. Ағашты қырнауға арналған жүзi доға тәріздi өткір құрал.
АТАЛМЫШ #сын есім. Жоғарыда аталған, сөз болған.
АТАЛ-САТАЛ #сын есім. сөйлеу. Сатал-сатал, ағал-жағал.
АТАЛУ деген АТАЛЫ #сын есім. 1. Тектi, iргелi, белдi. 2. #ауыспалы мағына. Үлгілi, өнегелi. Аталы жау. Белді, текті, мейлінше күшті дұшпан; бұрыннан жаулықта болған қасы. Аталы жер. Іргелi, тектi жер. Аталы жұрт. Тектi ел, белдi ел. Аталы сөз. Жүйелi, мәндi, орынды, ақылға қонымды, мағыналы сөз. Аталы сөз аузынан ақта рылды. Үлгілi, өнегелi өсиет сөз айтылды.
АТАЛЫ-БАЛАЛЫ #сын есім. Атасы мен балалары.
АТАЛЫҚ 1#омоним #сын есім. 1. Атаға тән, атаға қатысты. 2. Бұрынғы ескi атадан келе жатқан.
АТАЛЫҚ 2#омоним #зат есім. 1. #көнерген сөз. Хан ордасында тақ мұрагеріне әскери тәрбие беретін жоғары мәртебелi адам. 2. #тарихи. Орта ғасырдағы түркi мемлекеттерінде ханның жасынан асып уәзір дәрежесіне жеткен адамға берілетін биік мансап атауы.
АТАЛЫҚ 3#омоним [ #грек тілі. аndrоs ] #зат есім. биологиялық. 1. Жануарлар мен жәндіктердің аналыққа қарама-қарсы жыныс өкілi. 2. #ботаникалық. Гүлдің көбею мүшесi. Аталық жасуша [ клетка ]. #биологиялық. Пiсіп жетілген аталық жыныс жасушасы. Аталық жыныс безi. #анатомиялық. Ен (енек). Аталық мүше. #анатомиялық. <лат. penіs> Еркектің сыртқы жыныс мүшесi. Аталық тұқым жасушасы. #биологиялық. Аталық жыныс жасушасы, спермий. Аталық ұрықсыздық. #биологиялық. Жабайы және мәдени өсімдіктерде тозаң ұрығы жетілмейтін немесе ұрықтануға қабілетi жоқ формалардың болуы.
АТАЛЫҚТАЙ аталықтай ақсақал, аналықтай бәйбіше. Елдің батагөй қариясы, аруанасы.
АТАЛЫМ #зат есім. сө й л. Номинация.
АТАЛЫН = #етістік. Белгілi бір атаумен айтылу, белгілену.
АТАЛЫНУ деген АТАМАН #зат есім. 1. #тарихи. Патшалық Ресей тұсында әскери, әкімшілік, полициялық қызмет атқаратын, сайланған немесе тағайындалған бастық. 2. Азамат соғысы кезіндегi ақ гвардияшылардың басшысы. 3. #жергілікті сөз. Балықшылар бригадасының бастығы, бригадир. 4. #ауыспалы мағына. Топтың басшысы.
АТАМАНДЫҚ #зат есім. Атаман болушылық.
АТАМЕКЕН #зат есім. Ежелгi қоныс, байырғы тұрақ, тұрған жер.
АТАМҰРА #зат есім. Атадан қалған, ертеден келе жатқан мирас.
АТАН #зат есім. Пiштірілген, ақталған түйе, iрi қара. Атан жілік [ арқар мүйіз ]. Дене бітімi iрi, кесек, әлуеттi, айбарлы, қуатты. Атан қаппас бура. Келедегi iрi, күштi, таңдаулы аталық түйе мағынасында. Атан нар. Нар түйенің атаны. Атан өгіз. Пiштірілген, ақталған iрi қара. Атан өгіздей. Арыстай, еңгезердей, үлкен. Атан түйе. Пiштірілген түйе. Атан түйедей. Еңгезердей, арыстай, үлкен, зор. Атан түйедей қалап алды. Жатажабысып сұрады, қымбатқа балады.
АТАН = #етістік. Ат иелену.
АТАНАҚ #зат есім. 1. кәс. Құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін салынған блок. 2. #техникалық. Мәшинелердің, механизмдердің, аппараттардың iшi қуыс цилиндр тәріздi бөлшегi.
АТАНАҚ-БҰТАНАҚ #сын есім. жергілікті сөз. Ойлы-қырлы, ойқы-шойқы жер.
АТАНАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Анталау, қаптау, жамырау.
АТАНДАЙ #сын есім. 1. Атан сияқты, атан тәріздi. 2. #ауыспалы мағына. Арыстай, еңгезердей. 3. #ауыспалы мағына. Көп, ұзақ.
АТАНДАЙЫН #сын есім. поэтикалық. Атан сияқты, атан тәріздi.
АТАНДЫР = #етістік. Атқа иелендіру, атанту.
АТАНДЫРУ деген АТАНЖАРЫС #зат есім. #этнографиялық. Жиынтойда атандарды жарыстыратын ұлттық #ойын.
АТАНТ = #етістік. Атқа иелендіру, атандыру.
АТАНТҰЯҚ #зат есім. Атан тұяғындай етіп құйған алтын, күміс жентегi. Атантұяқ жамбы. Атан тұяғына ұқсатып құйылған құйма күміс.
АТАНУ деген АТАНША 1#омоним #зат есім. Пiштірілген жас түйе.
АТАНША 2#омоним #үстеу. Атан тәріздi, атанға ұқсап.
АТАН-ІНГЕН #зат есім. Атан да, iнген де, жалпы түйе тұқымы.
АТАНЫС = #етістік. Атқа ие болысу.
АТАР #зат есім. жергілікті сөз. Жайылым.
АТАРАКСИЯ [ #грек тілі. аtаrаxіa ] #зат есім. #философиялық. Сестілік.
АТАР-АТПАС #үстеу. 1. Мылтық, садаққа байланысты: атылуға шақ қалғанда. 2. Күнге, таңға байланысты: таң жаңадан ата бастаған, бірақ әлi күн шықпаған мезгілде.
АТАРҚА #зат есім. жергілікті сөз. Төбесін қырлап жапқан үйшік; итарқа.
АТАРМАН #зат есім. #көнерген сөз. #әскери сөз. 1. Садақ, мылтық т.б. атушы жауынгер. 2. Қолшоқпар, сойылсоғар.
АТАРМАН-ШАБАРМАН #зат есім. #көнерген сөз. 1. Әскери атақ, лауазымды әскери адамдардың қызметін, тапсырмасын орындаушы кішi дәрежелi адамдар. 2. Қолшоқпар, сойылсоғар, «алып кел, шауып келдің адамы».
АБЫРОЙ-АТАҚ #зат есім. Ел алдындағы бедел, жақсыат, даңқ.
АТА #зат есім. 1. Туған әке, өз әкесi. 2. Үлкен әке, әкенің әкесi. 3. Адамдардың туыстық, жақын ру iшіндегi қандастық жігi, тобы. 4. Тегi, нәсілi, шыққан жерi, тұқымы. 5. Ерлi-зайыптылардың қайын әкесi. 6. Қария, қарт, ақсақал. 7. Үйірге салатын тұқымдық мал, аталық. 8. #ауыспалы мағына. Бiр нәрсенің негізi, басы, түп төркінi. Ата баласы [ ұлы ]. а) Өз тегінің, руының жалғасы. ә) Жол жағынан үлкен, қадірлi әкеден тараған. Ата ғұрпы. Ежелден келе жатқан әдет, салт, дағды. Атадан асып туған. Елден ерекше, дара. Атадан жалғыз. Жеке, дара, жалқы. Атадан жасық туды. Тегіне тартпады. Атадан қалған. Қадірлi, қасиеттi, көненің көзi. Ата дәстүрi. #этнографиялық. Атабабадан мирас болып келе жатқан салт, ежелгi дәстүр. Ата дәстүрін аяққа басты. Дәстүрдi, салтты сақтамады, аяқасты еттi. Ата дәулет. Ежелден келе жатқан береке, байлық. Ата дұшпан [ жау ]. Ежелгi жау, нағыз дұшпан. Ата жаудай. Ежелгі дұшпандай. Ата жолдас. #бейнелі сөзқолданыс. Ежелден қанына сіңген iс. Ата жолы. Ежелден келе жатқан салт-дәстүр, ескіден қалған жөн-жоба. Ата жолын бұзды. Дәстүрдi сақтамады, ата-баба жолынан тайды, шықты. Ата жолын қуды [ жалғады ]. а) Бабалардың, әкелердің салып кеткен жолымен, айтып кеткен өсиетімен жүрді. ә) Дәстүрдi сақтады, ата кәсібін жалғастырды. Ата жұрт. Халықтың ежелгi мекенi, атамекен. Ата заты. #сөйлеу. Ата тегi. Ата кәсіп. Атадан келе жатқан үйреншіктi, кәсіп бұрыннан белгілi iс, шаруашылық, тіршілік. Ата кек. Ежелгi кек, ертеден келе жатқан өшпенділік. Ата қаз. Қаздың еркегi. Ата қыран. Алғыр құстың еркегi, аталығы. Атам заманғы. Ертедегi, бұрынғы кездегi, әлдеқашанғы, баяғыдағы, ежелгi, #көнерген сөз. Атам заманнан [ заманнан берi ]. Баяғыдан, ежелден, бұрыннан, ерте дәуірден. Ата мирас. Ұрпақтанұрпаққа қалдырылған мұра, ескерткіш. Ата мирасындай. Ұрпақтанұрпаққа қалған мұрадай. Атамнан ары [ аулақ, әрмен ]. а) Одан әрi, мейлi. ә) Аулақ жүр, әрi кет, жоғал, көзіме көрінбе. Атаның атын жоймады. Атабабаның даңқын сақтады, атаның атына лайық болды. Атаңа лағынет [ нәлет, нағылет ]! қ а рғ. Жеккөрген адамының атабабасына дейін жамандық тілеу, атабабасын қарғау. Атаңа некес. #сөйлеу. Атаңа нәлет. Атаң [ атам ] қазақ. Арғы тек, ата-баба. Атаңның басы. #қарапайым сөз. а) Келіспеу, қарсы шығу, зеку мәніндегi сөз. ә) Ашуланғанда, қатты күйініп кеткенде, қарсы пікір білдіргенде айтылатын дөрекi сөз. б) Бос, бекер. в) Жоқ, қайдағы. Атаңның көрi. Қарғыс атқыр, оңбағыр. Атаңның қонақ ұлы. Жолдан пайда болған бала. Атаңның құны бар ма? Не ақың кеттi? Ала алмай жүрген өшің бар ма? Ата пір. Ежелден сыйынатын, табынатын пір. Ата сақал. Төменгі ерінінің астындағы ойысқа шыққан бір шөкім түк. Ата сақалы аузына бітті [ шықты, түсті ]. Жасы ұлғайды, мосқал тартты. Ата сақалы аузына түскен [ біткен ]. Егде тартқан, жасы ұлғайған. Ата салты. Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, атабабадан қалған дәстүр. Ата су. #жергілікті сөз. Атамекен. Атасы басқа. Бiрге тумаған, руы бөлек. Атасын білмес алыс. Жат, танымайтын бөтен. Атасының басындай сақтады. #сөйлеу. Күтіп, мәпелеп ұзақ сақтады. Атасының құнын сұрады. Тым қымбат сұрады, асыра, артық сұрады. Атасының малындай сақтады. Әлдеқандай қылып дәріптеді, түкке тұрғысыз нәрсені бағалады. Ата тегi. Шыққан тегi, тұқымтұқияны, зәузат. Ата түркі тілі. #лингвистикалық. Барлық түркі тілдерінің түпкі ата тілі; ежелгі түркі тайпаларының тілі, соның негізінде бірқатар өзгеріске ұшырап, кейін пайда болған жеке түркі тілдері.
АТА = #етістік. 1. Адамның я бір нәрсенің атын айту. 2. #этнографиялық. Бiр нәрсенi біреуге сыйлайтындығын мәлімдеу. Атаған жерінен шықты. Дегенi болды, айтқанын орындады. Атай көрме. Жоқ, олай деме. Атамай кету. Ескермеу, атаусыз қалдыру, ауызға алмау. Атап айтқанда [ айтсақ ]. а) Анықтап, дәлірек айтқанда. ә) Жекелей алғанда, саралағанда. Атап көрсетті. Дәлдеп, саралап айтты. Атап өту. к і т. Тоқталып кету, атапатап көрсету, ерекше назар аударту. Атап өтілді. Ерекшеленіп көрсетілді, ерекше назар аударылды.
АТА-АНА #зат есім. Әке-шеше. Атааналар комитетi. #педагогикалық. Мектеппен үздіксіз байланыс жасау үшін сайланатын ата-ана лар ұйымы. Ата-ана тұзын ақтады. Ата ананың тәрбиелеген еңбегін ақтады.
АТА-АНАДАЙ #сын есім. Ата-ана сияқты, ата-ана тәріздi.
АТА-АНАЛЫҚ #сын есім. Әкешешелік, ата анаға тән туыстық. Ата-аналық #құқықтық.#заң. Атаананың өз балаларын тәрбиелеу құқы.
АТА-АНАСЫЗ #сын есім. Атаанасы жоқ.
АТА-БАБА #зат есім. Ататек, тұқым-тұқиян. Ата-баба зәузаты. Үрім-бұтақ, аталас, тектес адамдар. Ата-баба мекенi. Ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе жатқан қоныс, байырғы тұ рақ, туған жер. Атабабаның аруағын қуып, арын арлады. Өткен ұрпақтың намысын жыртты, есесін iздедi. Атабабаңның көрi жанғыр! #қарғыс сөз. Атабабаңның орны күл болсын.
АТАБАС #зат есім. жергілікті сөз. Егіннің алғашқы піскен бастары.
АТАБАСТА = #етістік. #жергілікті сөз. Егіннің араарасынан піскен жерлерін орып алу.
АТАБЕК #зат есім. #көнерген сөз. 1. Орта ғасырларда iрi лауазым иелерінің балаларын тәрбиелеуге бекітілген адам. 2. Орта ғасырлардағы ел билеушi және әскер басқарушысы лауазымның бірi.
АТА-БҰТА #зат есім. #сөйлеу. Ататек.
АТАВИЗМ [ #латын тілі. аtаvi ] #зат есім. биологиялық. Ағзаның арғы тегінде болған кейбір белгілердің қайталану құбылысы.
АТАҒАТ #зат есім. #көнерген сөз. Сый, құрмет.
АТАҒАШ 1#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Ат байлайтын мама ағаш.
АТАҒАШ 2#омоним #зат есім. Балалар ойынының аты, әткеншек.
АТАДАЙ #сын есім. Ата сияқты, ата тәріздi.
АТА-ЕНЕ #зат есім. Қайын ата мен қайын ене.
АТАЖАН #зат есім. #экспрессивті. Өз атасынан немесе сол тұстас жақсы көретін қарт адамнан бір нәрсенi өтініп сұрағанда құрметтеу нышанымен айтылатын қаратпа атауыш.
АТАЗАТ #зат есім. Шыққан тегi.
АТАЙ 1#омоним #зат есім. #экспрессивті. Атасымен тұстас қарт адамға құрмет білдіре айтылатын атауыш.
АТАЙ 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Атой.
АТАЙМАН 1#омоним #зат есім. #көнерген сөз. Мықты, күштi.
АТАЙМАН 2#омоним #үстеу. жергілікті сөз. Өте, тым, тіптi.
АТАЙЫ #сын есім. жергілікті сөз. Атақты, әйгілi, белгілi.
АТАКА [ #француз тілі. аttаque ] #зат есім. #сөйлеу. Шабуыл.
АТАКЕШ #зат есім. #көнерген сөз. Басшы, ру басы.
АТАКСИЯ [ #грек тілі. аtаxіa ] #зат есім. #медициналық. Дене мүшелерінің күрделi қозғалысын меңгеретін (басқаратын) жүйке саласының бұзылғандығынан болатын ауру.
АТАКҮЛДІК #зат есім. жергілікті сөз. Үрімбұтақ.
АТАҚ 1#омоним #зат есім. 1. Даңқ, абырой. 2. Мамандық, кәсіп. 3. Белгілi бір еңбек саласындағы таланты мен үздік еңбегi үшін берілетін құрметтi ат, дәреже, лауазым. 4. Әскери және ғылыми қызметкерлердің қызмет жағдайы мен маман дық дәрежесін белгілейтін ресми атау. 5. Жаманат, абыройсыздық. Атағы артсын [ ассын ]. тілек. Аты жайылсын, аты әйгілi, көпке танымал болсын. Атағы [ ата ] біліндi. Танылды, танымал болды, атағы жайылды. Атағы дүниеге кетті. Аты елемге тарады. Атағы жайылды [ дүбірледi, жер жарды, шықты ]. Даңқы шықты, аты әйгілi болды. Атағына қанды. Ертеден таныс болды, есімін жиi естідi, сырттан сұрап біліп, жұртқа тараған даңқына көзін жеткізді. Атағын жайды [ шығарды ]. Даңқын шығарды, атын әйгіледi. Атақ алды. а) Абыройға, беделге ие болды. ә) Қызмет дәрежесін және кәсіби біліктілігін таны татын ресми атақ дәрежесіне ие болды. б) Қан дай да бір қызметi үшін құрметтi атаққа, наградаға ие болды. в) Ғылыми дәрежесін алды. Атақ бердi. Айрықша сіңірген еңбегіне қарай дәрежесін, даңқын көтердi, жоғарылатты, атаққа ие еттi. Атаққа ие болды. а) Сыйқұрметке қол жеткізді. ә) Дәреже алды. Атақ қалдырды. Артында аты, даңқы қалды. Атаққа таңды. Өсекке iлдi, жаманат жапсырды. Атаққа шыққан. Аты әйгілi, даңқы жайылған. Атаққа шықты. Әйгілі болды, атағы жайылды. Атаққа iліктi. а) Аты әйгілi болды, аты жайылды. ә) Жаманаты шықты, өсекке iліндi. Атақ тақты [ тағылды ]. а) Атқа ие болды, атақ алды. ә) Жаманаты шықты, сөзге қалды. Атақтың салқын сәулесі. #бейнелі сөзқолданыс. Атақ құмарлықтан, мансапқорлықтан туындайтын теріс мінез.
АТАҚ 2#омоним #зат есім. жергілікті сөз. Ат-жөн.
АТАҚ-АБЫРОЙ #зат есім. Атақ-даңқ, бет-бедел.
АТАҚ-ДАБЫС #зат есім. #сөйлеу. Атақ-даңқ.
АТАҚ-ДАҢҚ #зат есім. Атақ, абырой, даңқдабыс.
АТАҚ-ДӘРЕЖЕ #зат есім. Мәртебе, лауазым, атақ.
АТАҚ-ЖӨН #зат есім. жергілікті сөз. Атыжөн.
АТАҚҚҰМАР #сын есім. Атаққа әуес, мансап құмар.
АТАҚҚҰМАРЛЫҚ #зат есім. Мансапқа, даңққа қызығушылық, атаққа әуестік.
АТАҚ-ЛАУАЗЫМ #зат есім. Билік, әкімшілік, әскер, дін, ғылым-білім т.б. қоғамдықәлеуметтік құрылымдар саласында iстейтін адамдарға қызметіне, дәрежесіне, атқарылатын міндетіне қарай берілетін әр алуан ресми атақтар мен лауазымдар жиынтығы.
АТАҚОНЫС #зат есім. Ежелгi мекен, байырғы тұрақ.
АТАҚСЫЗ #сын есім. Атағы, даңқы шықпаған; белгісіз.
АТАҚТА = #етістік. #сөйлеу. 1. Әйгілеу, жария ету, атағын шығару. 2. #жергілікті сөз. Атау.
АТАҚТАЛ = #етістік. #сөйлеу. Аталу.
АТАҚТАУ деген АТАҚТЫ #сын есім. Көпке танымал, даңқы жайыл ған; әйгілi, белгілi. Атақты бай. Аса дәулеттi, сонысымен жұртқа танымал бай.
АТАҚТЫЛЫҚ #зат есім. Даңқтылық, әйгілілік, белгілілік, танымалдылық.
АТАҚҰЛДЫҚ #зат есім. Ата-баба рухына табынушылық.
АТАҚ-ШАТАҚ #зат есім. жергілікті сөз. Шиеленіскен дау, жанжал.
АТАҚ-ШЕН #зат есім. Жоғары лауазым, қоғамдағы әлеуметтік топты басқарушы билік.
АТАҚШЫЛ #сын есім. Даңққұмар, атағын шығаруға әуес.
АТАЛ = #етістік. Айтылу, атқа ие болу, ат берілу.
АТАЛА #зат есім. 1. Суға ұн немесе талқан салып жасалған сұйық көже. 2. Майға қуырған ұн, сүр сорпаға ашты айран қосқан ас. 3. #ауыспалы мағына. Шым-шытырық, астан-кестен.
АТАЛА 1#омоним = #етістік. Атаата деу.
АТАЛА 2#омоним = #етістік. #көнерген сөз. Бет алды, қалай болса солай сөйлеу, сандырақтау.
АТАЛАДАЙ #сын есім. Атала сияқты, атала тәріздi.
АТАЛАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Тайраңдау, далбалақтау, оқалақтау.
АТАЛАС #сын есім. Туыстас, рулас, ағайын.
АТАЛАСТЫҚ #зат есім. Туыстастық, руластық, ағайындастық.
АТАЛАУ деген АТАЛҒЫ #зат есім. Ағаш шеберінің құралы, ағаш сүргілейтін, аршитын пышақ. Аталғы шот. Ағашты қырнауға арналған жүзi доға тәріздi өткір құрал.
АТАЛМЫШ #сын есім. Жоғарыда аталған, сөз болған.
АТАЛ-САТАЛ #сын есім. сөйлеу. Сатал-сатал, ағал-жағал.
АТАЛУ деген АТАЛЫ #сын есім. 1. Тектi, iргелi, белдi. 2. #ауыспалы мағына. Үлгілi, өнегелi. Аталы жау. Белді, текті, мейлінше күшті дұшпан; бұрыннан жаулықта болған қасы. Аталы жер. Іргелi, тектi жер. Аталы жұрт. Тектi ел, белдi ел. Аталы сөз. Жүйелi, мәндi, орынды, ақылға қонымды, мағыналы сөз. Аталы сөз аузынан ақта рылды. Үлгілi, өнегелi өсиет сөз айтылды.
АТАЛЫ-БАЛАЛЫ #сын есім. Атасы мен балалары.
АТАЛЫҚ 1#омоним #сын есім. 1. Атаға тән, атаға қатысты. 2. Бұрынғы ескi атадан келе жатқан.
АТАЛЫҚ 2#омоним #зат есім. 1. #көнерген сөз. Хан ордасында тақ мұрагеріне әскери тәрбие беретін жоғары мәртебелi адам. 2. #тарихи. Орта ғасырдағы түркi мемлекеттерінде ханның жасынан асып уәзір дәрежесіне жеткен адамға берілетін биік мансап атауы.
АТАЛЫҚ 3#омоним [ #грек тілі. аndrоs ] #зат есім. биологиялық. 1. Жануарлар мен жәндіктердің аналыққа қарама-қарсы жыныс өкілi. 2. #ботаникалық. Гүлдің көбею мүшесi. Аталық жасуша [ клетка ]. #биологиялық. Пiсіп жетілген аталық жыныс жасушасы. Аталық жыныс безi. #анатомиялық. Ен (енек). Аталық мүше. #анатомиялық. <лат. penіs> Еркектің сыртқы жыныс мүшесi. Аталық тұқым жасушасы. #биологиялық. Аталық жыныс жасушасы, спермий. Аталық ұрықсыздық. #биологиялық. Жабайы және мәдени өсімдіктерде тозаң ұрығы жетілмейтін немесе ұрықтануға қабілетi жоқ формалардың болуы.
АТАЛЫҚТАЙ аталықтай ақсақал, аналықтай бәйбіше. Елдің батагөй қариясы, аруанасы.
АТАЛЫМ #зат есім. сө й л. Номинация.
АТАЛЫН = #етістік. Белгілi бір атаумен айтылу, белгілену.
АТАЛЫНУ деген АТАМАН #зат есім. 1. #тарихи. Патшалық Ресей тұсында әскери, әкімшілік, полициялық қызмет атқаратын, сайланған немесе тағайындалған бастық. 2. Азамат соғысы кезіндегi ақ гвардияшылардың басшысы. 3. #жергілікті сөз. Балықшылар бригадасының бастығы, бригадир. 4. #ауыспалы мағына. Топтың басшысы.
АТАМАНДЫҚ #зат есім. Атаман болушылық.
АТАМЕКЕН #зат есім. Ежелгi қоныс, байырғы тұрақ, тұрған жер.
АТАМҰРА #зат есім. Атадан қалған, ертеден келе жатқан мирас.
АТАН #зат есім. Пiштірілген, ақталған түйе, iрi қара. Атан жілік [ арқар мүйіз ]. Дене бітімi iрi, кесек, әлуеттi, айбарлы, қуатты. Атан қаппас бура. Келедегi iрi, күштi, таңдаулы аталық түйе мағынасында. Атан нар. Нар түйенің атаны. Атан өгіз. Пiштірілген, ақталған iрi қара. Атан өгіздей. Арыстай, еңгезердей, үлкен. Атан түйе. Пiштірілген түйе. Атан түйедей. Еңгезердей, арыстай, үлкен, зор. Атан түйедей қалап алды. Жатажабысып сұрады, қымбатқа балады.
АТАН = #етістік. Ат иелену.
АТАНАҚ #зат есім. 1. кәс. Құдықтан су тартқанда арқан жылжып тұру үшін салынған блок. 2. #техникалық. Мәшинелердің, механизмдердің, аппараттардың iшi қуыс цилиндр тәріздi бөлшегi.
АТАНАҚ-БҰТАНАҚ #сын есім. жергілікті сөз. Ойлы-қырлы, ойқы-шойқы жер.
АТАНАҚТА = #етістік. #жергілікті сөз. Анталау, қаптау, жамырау.
АТАНДАЙ #сын есім. 1. Атан сияқты, атан тәріздi. 2. #ауыспалы мағына. Арыстай, еңгезердей. 3. #ауыспалы мағына. Көп, ұзақ.
АТАНДАЙЫН #сын есім. поэтикалық. Атан сияқты, атан тәріздi.
АТАНДЫР = #етістік. Атқа иелендіру, атанту.
АТАНДЫРУ деген АТАНЖАРЫС #зат есім. #этнографиялық. Жиынтойда атандарды жарыстыратын ұлттық #ойын.
АТАНТ = #етістік. Атқа иелендіру, атандыру.
АТАНТҰЯҚ #зат есім. Атан тұяғындай етіп құйған алтын, күміс жентегi. Атантұяқ жамбы. Атан тұяғына ұқсатып құйылған құйма күміс.
АТАНУ деген АТАНША 1#омоним #зат есім. Пiштірілген жас түйе.
АТАНША 2#омоним #үстеу. Атан тәріздi, атанға ұқсап.
АТАН-ІНГЕН #зат есім. Атан да, iнген де, жалпы түйе тұқымы.
АТАНЫС = #етістік. Атқа ие болысу.
АТАР #зат есім. жергілікті сөз. Жайылым.
АТАРАКСИЯ [ #грек тілі. аtаrаxіa ] #зат есім. #философиялық. Сестілік.
АТАР-АТПАС #үстеу. 1. Мылтық, садаққа байланысты: атылуға шақ қалғанда. 2. Күнге, таңға байланысты: таң жаңадан ата бастаған, бірақ әлi күн шықпаған мезгілде.
АТАРҚА #зат есім. жергілікті сөз. Төбесін қырлап жапқан үйшік; итарқа.
АТАРМАН #зат есім. #көнерген сөз. #әскери сөз. 1. Садақ, мылтық т.б. атушы жауынгер. 2. Қолшоқпар, сойылсоғар.
АТАРМАН-ШАБАРМАН #зат есім. #көнерген сөз. 1. Әскери атақ, лауазымды әскери адамдардың қызметін, тапсырмасын орындаушы кішi дәрежелi адамдар. 2. Қолшоқпар, сойылсоғар, «алып кел, шауып келдің адамы».
© 2021. Wonder Words
Институт интеллектуальных технологий